Είναι ώριμος ο χρόνος;

Τρεις παράμετροι προσδιορίζουν την απόφαση αναγνώρισης του Κοσόβου: α) η απόσχιση δεν κρίνεται παράνομη όταν αποκαθιστά δικαιώματα που αφαιρούνται βιαίως χωρίς πιθανότητα ανάκτησης, β) η περίπτωση Κοσόβου διαφέρει από την επιχείρηση απόσχισης των Τουρκοκυπρίων και γ) η κρατική υπόστασή του.

Η κατ’ εξαίρεση επανορθωτική απόσχιση (remedial secession) του Κοσόβου ως αναγκαία και έσχατο μέσο αποκατάστασης προέκυψε από τη μεταχείριση της αυταρχικής διακυβέρνησης Μιλόσεβιτς. Την πραξικοπηματική κατάργηση του καθεστώτος αυτονομίας το 1989 ακολούθησε η συστηματική καταπίεση, στέρηση και βία για να μην ανακτηθεί η εσωτερική αυτοδιάθεση των αλβανοφώνων της περιοχής. Τη σερβική εξουσία στο Κόσοβο διέκοψε η επέμβαση του ΝΑΤΟ το 1999.

Η μονομερής δήλωση ανεξαρτησίας του το 2008 θεωρήθηκε unique. Δεν επιλήφθηκε το Συμβούλιο Ασφαλείας (ΣΑ)/ΗΕ που κρίνει ανά περίπτωση με γνώμονα την επίπτωση στη σταθερότητα, στο διεθνές σύστημα ή εάν θα δημιουργήσει προηγούμενο. Ως προς τη νομιμότητά της γνωμοδότησε το Διεθνές Δικαστήριο. Σε αντίστοιχη περίπτωση το 1971 το ΣΑ/ΗΕ δεν καταδίκασε την επιτυχή επανορθωτική απόσχιση του Μπανγκλαντές, έπειτα από επέμβαση της Ινδίας. Με αυτήν διακόπηκε η πακιστανική θηριωδία που προκάλεσε ανθρωποθυσία άνω του 1 εκατ. κατοίκων του Μπανγκλαντές, όταν απαίτησαν συμμετοχή των εκλεγμένων αντιπροσώπων τους στο κοινοβούλιο.

Αντίθετα το 1983 το ΣΑ/ΗΕ (ψήφισμα 541) καταδίκασε ρητά τη μονομερή δήλωση ανεξαρτησίας της αυτοαποκαλούμενης «Τουρκικής Δημοκρατίας της Βόρειας Κύπρου» («ΤΔΒΚ»), κρίνοντάς τη νομικά άκυρη και ανυπόστατη ως επιχειρούμενη απόσχιση. Κάλεσε όλα τα κράτη ανεξαιρέτως να μην αναγνωρίσουν κανένα άλλο κυπριακό κράτος παρά μόνο την Κυπριακή Δημοκρατία. Η ακύρωση της δήλωσης ανεξαρτησίας και απόσχισης της «ΤΔΒΚ» επανελήφθη το 1984 (ψήφισμα 550), όταν, ούσα νομικά άκυρη, συνήψε διπλωματικές σχέσεις με την Τουρκία.

Το Διεθνές Δικαστήριο έλυσε πολλούς γρίφους. Εξετάζοντας τη νομιμότητα της μονομερούς δήλωσης ανεξαρτησίας Κοσόβου στη Γνωμοδότηση του 2010 τόνισε μεταξύ άλλων ότι η απόσχιση ούτε απαγορεύεται γενικά, ούτε επιτρέπεται. Η απαγόρευση κρίνεται μόνο από το ΣΑ/ΗΕ και δεν υιοθέτησε την άποψη ότι η απόσχιση είναι παράνομη διότι συγκρούεται με την εδαφική ακεραιότητα. Επιπλέον έκρινε ότι ο μονομερής χαρακτήρας της δήλωσης δεν συνιστά παρανομία. Στην παρ. 81 υπογραμμίζει ότι όπου το ΣΑ/ΗΕ έχει ακυρώσει μονομερή δήλωση ανεξαρτησίας – αναφέροντας αυτήν της «ΤΔΒΚ» – δεν οφείλεται στον μονομερή χαρακτήρα της, αλλά στο γεγονός ότι συνδέεται με απαγορευμένη χρήση βίας (εισβολή του 1974), που παραβιάζει αναγκαστικό κανόνα (jus cogens) διεθνούς δικαίου. Το απόσπασμα αυτό διαλύει κάθε δίλημμα, διαχωρίζοντας το Κόσοβο από το Κυπριακό.

Οι μισές χώρες από αυτές που υπέβαλαν υπομνήματα υποστήριξαν ότι όπου το ΣΑ/ΗΕ έκρινε παράνομη μια δήλωση ανεξαρτησίας, την απαγόρευσε ως άκυρη και ανυπόστατη. Το Διεθνές Δικαστήριο επισημαίνει ότι το ΣΑ/ΗΕ, το οποίο κρίνει ανά περίπτωση, δεν έλαβε τέτοια θέση έναντι της μονομερούς δήλωσης ανεξαρτησίας του Κοσόβου. Αντιθέτως, στη Γνωμοδότηση έκρινε ότι συνάδει προς το διεθνές δίκαιο, ειδικότερα προς το ψήφισμα ΣΑ/ΗΕ 1244/1999 που καθόρισε το καθεστώς και τα όρια των προσωρινών θεσμών του Κοσόβου.

Το Κόσοβο αποτελεί πραγματικότητα κράτους, έχει επικρατήσει νομίμως, δεν έχει ανατραπεί. Ασκεί πραγματική και αποτελεσματική εξουσία στα σύνορα της πρώην αυτόνομης περιοχής διατηρώντας, όπως επιβάλλεται, την επικράτεια ακέραιη. Η δηλωτική αναγνώρισή του από περισσότερα από 100 κράτη επιβεβαιώνει τη διεθνή αποδοχή. Η πρόταση να αναγνωριστεί από τη Σερβία δεν αλλοιώνει την υπόστασή του. Η ιδέα της συναίνεσης της Σερβίας ως πατρογονικού κράτους διευκολύνει το σχέδιο της ΕΕ να λειτουργεί ως όρος για την ενταξιακή προοπτική της. Αντίστοιχα, θα διαλύσει αμφισβητήσεις ως προς την κυριαρχία του Κοσόβου. Τυχόν κατάτμησή του αντιστοίχως με ανταλλαγές εδαφών με τη Σερβία αντιστρατεύεται τον κανόνα uti possidetis, περί αμετάβλητου των συνόρων.

Η Ελλάδα αναγνωρίζοντας το Κόσοβο συμβάλλει στη σταθερότητα των Δυτικών Βαλκανίων, έχοντας διασφαλίσει ότι ουδεμία επίπτωση θα συνεπάγεται για το Κυπριακό.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, διευθυντής Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές» στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς