Πόνος περιττός κι απρόκλητος

Toν Ιανουάριο του 1870, ο ρώσος συγγραφέας Ιβάν Τουργκένιεφ παρέστη σε μια δημόσια εκτέλεση έξω από τις φυλακές Λα Ροκέτ του Παρισιού. Την τελευταία στιγμή, όμως, απέστρεψε το βλέμμα. Η κίνηση αυτή προκάλεσε την αντίδραση του Ντοστογέφσκι, ο οποίος έγραψε ότι «ένας άνθρωπος που ζει στην επιφάνεια της Γης δεν έχει δικαίωμα να στρέψει αλλού το βλέμμα του και να αγνοήσει αυτά που συμβαίνουν στη Γη, και υπάρχoυν σοβαροί ηθικοί λόγοι γι’ αυτό».

Πώς θα αντιδρούσε άραγε ο Ντοστογέφσκι στο μαρτύριο της Μαριούπολης; Τι θα έλεγε για τον βομβαρδισμό ενός θεάτρου γεμάτου με παιδιά ο άνθρωπος που στους «Αδελφούς Καραμαζόφ» (1880) επικεντρώνει την ηθική του ματιά ακριβώς στο μαρτύριο παιδιών; Ο κεντρικός πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος αυτού, γράφει η Κοκομπόμπο στην επιθεώρηση The Conversation, ενδιαφέρεται πολύ περισσότερο για ζητήματα ηθικής λογοδοσίας παρά για τις χριστιανικές έννοιες της συγχώρεσης και της συμφιλίωσης. Στις συζητήσεις που κάνει, ο Ιβάν Καραμαζόφ φέρνει συνεχώς παραδείγματα παιδιών που έπαθαν κακό, καλώντας τους άλλους χαρακτήρες να αναγνωρίσουν τις αγριότητες που διαπράχθηκαν. Αυτό που τον ενδιαφέρει είναι να υπάρξει κάποιου είδους τιμωρία.

O Ντοστογέφσκι πίστευε βέβαια στο μεγαλείο και τη μεσσιανική αποστολή της Ρωσίας και αυτές οι δογματικές του ιδέες συνδέονται άμεσα με την ευρύτερη ιδεολογία που έχει τροφοδοτήσει τόσο τη ρωσική αποικιοκρατία κατά το παρελθόν όσο και τον ρωσικό ιμπεριαλισμό που ξεδιπλώνεται σήμερα στην Ουκρανία. Αυτό το ρωσικό μεγαλείο όμως, συνεχίζει η αμερικανίδα καθηγήτρια, το συνέδεε με τον ρωσικό πόνο. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε άλλωστε ότι είχε περάσει πέντε χρόνια σε στρατόπεδο συγκέντρωσης της Σιβηρίας μόνο και μόνο επειδή συμμετείχε σε έναν κύκλο διανοουμένων που συζητούσαν για τον ουτοπικό σοσιαλισμό.

Ο άνθρωπος που στο «Εγκλημα και τιμωρία» (1866) παραθέτει με εξαντλητικές λεπτομέρειες το τίμημα του φόνου για τον δολοφόνο, που εξηγεί δηλαδή ότι όποιος αφαιρεί μια ζωή σκοτώνει ταυτόχρονα κι ένα κομμάτι του εαυτού του, θα μπορούσε άραγε να δεχθεί το όραμα του Πούτιν για τη Μεγάλη Ρωσία; Ο «μεγαλύτερος μεταφυσικός αντάρτης της Ρωσίας» θα αντιδρούσε μπροστά στα εγκλήματα της ρωσικής πολεμικής μηχανής; Ισως ναι, όπως κάνουν σήμερα αρκετοί ρώσοι συγγραφείς. Ισως όχι, όπως η πλειοψηφία των Ρώσων που αποστρέφει το βλέμμα από την κτηνωδία.

Σε ένα άλλο κλασικό έργο της ρωσικής λογοτεχνίας, το «Πόλεμος και ειρήνη» (1869), ο Λέων Τολστόι τονίζει ότι το ηθικό των ρώσων στρατιωτών αποτελεί κλειδί για τη νίκη. Γι’ αυτό και οι μάχες που έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να πετύχουν έχουν αμυντικό χαρακτήρα, καθώς οι στρατιώτες αντιλαμβάνονται πολύ καλά γιατί πολεμούν και τι υπερασπίζονται: την πατρίδα τους. Σε έναν επιθετικό πόλεμο όπως αυτός που διεξάγουν σήμερα σε ουκρανικό έδαφος, αντιθέτως, οι ρώσοι στρατιώτες εμφανίζονται συχνά αποπροσανατολισμένοι, δηλώνουν ότι εξαπατήθηκαν ή ότι δεν ξέρουν γιατί πολεμούν.

Μετά το «Πόλεμος και ειρήνη», ο Τολστόι κατήγγειλε δημοσίως πολλές στρατιωτικές εκστρατείες της χώρας του. Οπως υπενθυμίζει πάντα η Ανι Κοκομπόμπο στο Conversation, το τελευταίο μέρος του «Αννα Καρένινα» (1878) αρχικά δεν εκδόθηκε επειδή επέκρινε τις ενέργειες της Ρωσίας στον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο. Ο Κονσταντίν Λέβιν, που είναι το alter ego του Τολστόι στο μυθιστόρημα, χαρακτηρίζει τη ρωσική επέμβαση «φόνο» και θεωρεί ανεπίτρεπτο να σύρονται σ’ αυτόν ρώσοι πολίτες. «Οι άνθρωποι», γράφει, «θυσιάζονται και είναι πάντα έτοιμοι να θυσιαστούν για την ψυχή τους, όχι για έναν φόνο».

Τα πυρά του Τολστόι δέχεται όμως και ο Ρωσοϊαπωνικός Πόλεμος, τον οποίο πολλοί τελευταία συγκρίνουν με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. «Πάλι πόλεμος», γράφει το 1904 σε μια ανοιχτή του επιστολή. «Πάλι πόνος, ένας πόνος περιττός και εντελώς απρόκλητος. Πάλι απάτη, πάλι οικουμενική αποβλάκωση και αποκτήνωση των ανθρώπων». Τέσσερα χρόνια νωρίτερα, σε ένα από τα πιο γνωστά φιλειρηνικά του άρθρα με τίτλο «Ου φονεύσεις», περιγράφει ανάγλυφα το πρόβλημα της σημερινής Ρωσίας: «Tα βάσανα των εθνών δεν προκαλούνται από συγκεκριμένα άτομα, αλλά από τη συγκεκριμένη κοινωνική τάξη κάτω από την οποία τα άτομα είναι τόσο δεμένα μεταξύ τους ώστε καταλήγουν όλα να τελούν υπό την εξουσία μερικών ανθρώπων, ή συχνότερα υπό την εξουσία ενός και μόνο ανθρώπου: Ενός ανθρώπου τόσο διεφθαρμένου από την αφύσικη θέση του ως κριτή της τύχης και της ζωής εκατομμυρίων ατόμων, που βρίσκεται πάντα σε μια άρρωστη κατάσταση και υποφέρει λίγο ως πολύ από μια μανία αυτοπροώθησης».

O Ντοστογέφσκι και ο Τολστόι δεν έχουν σχέση με τον σημερινό πόλεμο, καταλήγει η Κοκομπόμπο. Oύτε η ρωσική λογοτεχνία μπορεί να εξηγήσει αυτά που συμβαίνουν. Δεδομένου όμως ότι κουλτούρα αυτή συνδέεται εκ των πραγμάτων με έναν ρωσικό στρατό που βομβαρδίζει αδιακρίτως και σφάζει Ουκρανούς, οι μεγάλοι ρώσοι συγγραφείς μπορεί και πρέπει να διαβάζονται κριτικά.

Δεσποτισμός και πόλεμος

Αν ο Ντοστογέφσκι επέμενε να μην αποστρέφουμε το βλέμμα μας από αυτά που συμβαίνουν στον κόσμο, γράφει η Ανι Κοκομπόμπο, ο Τολστόι θεωρούσε αναγκαίο να αναλαμβάνουμε δράση. Στη διάρκεια του ρωσικού λιμού του 1891-1902, ετοίμαζε ο ίδιος σούπες για να τρέφονται οι συμπατριώτες του που πεινούσαν και είχαν εγκαταλειφθεί από την κυβέρνηση. Βοηθούσε ρώσους στρατιώτες να αποφύγουν την επιστράτευση στη ρωσική αυτοκρατορία και επισκεπτόταν φυλακισμένους στρατιώτες που δεν ήθελαν να πολεμήσουν. Το 1899 πούλησε το τελευταίο του μυθιστόρημα, την «Ανάσταση», για να βοηθήσει μια χριστιανική αίρεση, τους Ντοχάπορους, να μεταναστεύσουν στον Καναδά για να μην πολεμήσουν με τον ρωσικό στρατό. Οπως είπε τον περασμένο μήνα ο Αλεξέι Ναβάλνι στη δίκη του, ο Τολστόι καλούσε τους συμπατριώτες του να πολεμήσουν τόσο τον δεσποτισμό όσο και τον πόλεμο, γιατί ο ένας τροφοδοτεί τον άλλο.