Η πιο μαύρη νύχτα

Στην αρχή του τρίτου τόμου του «Πόλεμος και Ειρήνη», ο Λέων Τολστόι γράφει ότι μια τεράστια καταστροφή όπως ένας πόλεμος δεν μπορεί να επέλθει από έναν μόνον άνθρωπο, είτε αυτός είναι τσάρος είτε είναι ηγέτης ή πρόεδρος. Για να αρχίσει ένας πόλεμος, δεν αρκεί να δώσει κάποιος την εντολή, πρέπει οι στρατηγοί να υπακούσουν, οι στρατιώτες να μη λιποτακτήσουν, οι διπλωμάτες να γράψουν τα αναγκαία κείμενα, οι δημοσιογράφοι να εγκωμιάσουν τις επιχειρήσεις και οι απλοί πολίτες να υποστηρίξουν τον πόλεμο, έστω και μόνο με το να μην εμποδίσουν τα παιδιά τους να λάβουν μέρος σ’αυτόν. Για να γίνει ένας πόλεμος, πρέπει να συντονιστούν χιλιάδες ανθρώπινες βουλήσεις, χιλιάδες συνθήκες, εκατομμύρια ανθρώπινες πράξεις.

Πριν από μερικά χρόνια, ο γνωστός ρώσος δημοσιογράφος Βαλέρι Πανιούσιν έδωσε μια διάλεξη δημιουργικής γραφής στο Πανεπιστήμιο του Κιέβου. Οταν τελείωσε, μια φοιτήτρια τον ρώτησε αν θεωρούσε αναγκαίο να ζητήσει συγγνώμη εκ μέρους όλων των Ρώσων για το ότι η κυβέρνησή του είχε υποστηρίξει τον ουκρανό πρόεδρο Γιανουκόβιτς που είχε αλλοιώσει τα αποτελέσματα των εκλογών και είχε δώσει εντολή στον στρατό να πυροβολήσει τους διαδηλωτές στην πλατεία Μεϊντάν. «Εκείνη την ώρα δεν αισθάνθηκα ένοχος», γράφει ο Πανιούσιν σε ένα άρθρο του που δημοσιεύτηκε χθες στη Repubblica. «Είχα γράψει κείμενα που διάβαζαν οι ίδιοι οι διαδηλωτές, είχα συλληφθεί σε μια αντικυβερνητική συγκέντρωση στη Μόσχα, είχα περιληφθεί στον κατάλογο των εχθρών της Ρωσίας. Δεν ένιωθα ένοχος για τις ρωσικές επεμβάσεις στις υποθέσεις της Ουκρανίας. Τώρα όμως νιώθω. Οι Ρώσοι ξεκίνησαν έναν πόλεμο που μόνο τέρατα μπορούσαν να κηρύξουν. Είμαι Ρώσος. Αρα, είμαι τέρας».

Ο 52χρονος δημοσιογράφος θυμάται τον Τολστόι και αναρωτιέται πού έσφαλε. Δεν έγραψε τόσα βιβλία, ανάμεσα στα οποία κι ένα για την Gazprom όπου προειδοποιούσε πόσο επικίνδυνο είναι για τον ελεύθερο κόσμο να εξαρτάται ενεργειακά από τη Ρωσία; Δεν υπέγραφε άρθρα κατά του πολέμου μέχρι να κυριαρχήσει η λογοκρισία; Κι αφού έπεσε το σκοτάδι, δεν έγραψε και δημοσίευσε το αντιπολεμικό τραγούδι «Ο μαύρος ήλιος»;

Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις στα ερωτήματα του Πανιούσιν, πέρα από το ότι οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Κι ότι τα τραγούδια δεν σταματούν τους πολέμους. Ούτε ο δικός του «μαύρος ήλιος» ούτε η «πιο μαύρη νύχτα που θα φάει τον φονιά και θα φέρει το φως», το τραγούδι του Μολδάβα, δηλαδή, που ερμήνευσε υπέροχα η Μαρία Φαραντούρη προχθές στο «Μουσικό κουτί», κι όταν ακούσαμε για τους «αφέντες που τρομάζουν» πήγε βέβαια το μυαλό μας στον εγκληματία του Κρεμλίνου, κάτι διόλου προφανές, αφού το ίδιο τραγούδι είχε ερμηνεύσει πέρυσι η Νατάσσα Μποφίλιου στο Φεστιβάλ του ΚΚΕ και σίγουρα άλλους τυράννους εννοούσε.

Δημιουργούν παρεξηγήσεις τα τραγούδια. Ισως γι’ αυτό αρκέστηκε ο Σαββόπουλος σε μερικούς στίχους του ουκρανικού εθνικού ύμνου. Και σ’ εκείνο το μαγικό «Προσκυνώ την Ουκρανία».