«Ισόβια» δεν σημαίνει ισόβια

Η πρόσφατη εικόνα του εξαγριωμένου πλήθους έξω από την κατοικία ύποπτης για ανθρωποκτονία θα πρέπει να στείλει ένα σαφές μήνυμα στο υπουργείο Δικαιοσύνης. Το σύστημα ποινικής δικαιοσύνης οφείλει το συντομότερο δυνατόν να χαράξει πορεία πλεύσης μεταξύ της Σκύλλας, δηλαδή αυτών που κραυγάζουν για την επαναφορά της θανατικής ποινής, και της Χάρυβδης, δηλαδή της ανεπανόρθωτης τρώσης του κοινού περί δικαίου αισθήματος ένεκα της αντιμετώπισης ειδεχθών εγκλημάτων μέσω ελαφρών ποινών.

Θα ήταν αφελές να υποτιμήσει κανείς την επικινδυνότητα της κατάστασης. Από την υπόθεση Richard Dreyfus μέχρι και αυτήν του George Floyd βλέπουμε ότι οι κοινωνίες κινδυνεύουν να ολισθήσουν σε συγκρουσιακές καταστάσεις, αν καταστεί κοινή αντίληψη ότι η ένταση της ποινής δεν ανταποκρίνεται στη σοβαρότητα του εγκλήματος. Το κράτος αξιώνει τη μονοπώληση της ποινής, έτσι ώστε κάθε ενδεχόμενη τρώση της εμπιστοσύνης στην τιμωρητική λειτουργία αυτού να μπορεί να απελευθερώσει σκοτεινές δυνάμεις που οδηγούν σε αυτοδικία, λιντσάρισμα και μείωση του αποτρεπτικού χαρακτήρα των ποινών. Σχετική είναι και η κοινή πλέον αντίληψη ότι το χάσμα μεταξύ της ονομαστικής ποινής για ανθρωποκτονία (ισόβια κάθειρξη) και της πραγματικότητας της υφ’ όρων απόλυσης μετά την πάροδο περίπου 20 ετών, θέτει το ως άνω μονοπώλιο εν αμφιβόλω.

Ενώ κάθε σκέψη για επαναφορά της θανατικής ποινής θα πρέπει να αποκλειστεί καθώς αυτή, μεταξύ άλλων, προσκρούει σε υπερεθνικές συμβάσεις όπως η ΕΣΔΑ (6ο και 13ο Πρόσθετο Πρωτόκολλο), το υπουργείο Δικαιοσύνης θα πρέπει με σοβαρότητα και ψυχραιμία να εξετάσει τη δυνατότητα αυστηροποίησης των ποινών για ειδεχθή εγκλήματα. Μια τέτοια δυνατότητα προσφέρει το ποινικό δίκαιο της Αγγλίας και Ουαλίας (βλ. Schedule 21 στον Sentencing Act 2020). Σύμφωνα με αυτό, εάν ο δικαστής της επιμέτρησης ποινής κρίνει ότι η σοβαρότητα του εγκλήματος είναι εξαιρετικά υψηλή, τότε έχει την εξουσιοδότηση να επιβάλλει ισόβια κάθειρξη (whole life order) κατά την οποία ο δράστης θα περάσει το υπόλοιπο της ζωής του στη φυλακή.

Η νομοθεσία μάλιστα εξειδικεύει τις περιπτώσεις που μπορούν να υπαχθούν στη σχετική διάταξη. Αυτές είναι, ενδεικτικά, η θανάτωση δύο ή περισσότερων (ενηλίκων) ατόμων με σεξουαλικά/σαδιστικά κίνητρα, ή η θανάτωση (ενός) παιδιού με σεξουαλικά/σαδιστικά κίνητρα. Καθίσταται έτσι σαφής η αξιολογική ιεράρχηση του αγγλικού δικαίου που ακόμη και εντός του εννόμου αγαθού της ανθρώπινης ζωής, πραγματοποιεί μια σημαντική διαφοροποίηση μεταξύ ατόμων διαφορετικών ηλικιών, τοποθετώντας τη ζωή ενός παιδιού στην κορυφή της αξιολογικής πυραμίδας. Το δίκαιο απηχεί ρητά με τον τρόπο αυτό την ευαγγελική ρήση: «Οποιος πειράξει έναν από αυτούς τους μικρούς… είναι προτιμότερο να κρεμάσει μια μυλόπετρα στον λαιμό του και να καταποντιστεί στη θάλασσα» (Ματθ. 18, 6).

Εξάλλου η αγγλική ρύθμιση έχει γίνει αποδεκτή από το ΕΔΔΑ, το οποίο δέχτηκε (έπειτα από μακρά πορεία και τη συνήθη άρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου να συμμορφωθεί με υποδείξεις προερχόμενες από τον ηπειρωτικό χώρο) ότι η λεγόμενη whole life order δεν προσβάλλει το άρθρο 3 της ΕΣΔΑ (δικαίωμα σε μη απάνθρωπη μεταχείριση) – βλ. Hutchinson v United Kingdom (2011), Τμήμα Μείζονος Συνθέσεως. Δέχτηκε δηλαδή το ΕΔΔΑ ότι η επιβολή ισόβιας κάθειρξης ως minimum εκτιθησόμενης ποινής με μόνη δυνατότητα τη διακοπή της ποινής για λόγους «συμπόνιας» κατόπιν απόφασης του αρμόδιου υπουργού, δεν προσβάλλει τα δικαιώματα του καταδικασθέντος. Ας ελπίσουμε ότι το υπουργείο Δικαιοσύνης έχει την απαραίτητη σύνεση αλλά και τεχνογνωσία για να αυστηροποιήσει το νομικό πλαίσιο εκτέλεσης ποινών χωρίς να θυμίζει αυτόν «που πάει να επιδιορθώσει ιστό αράχνης με γυμνά δάχτυλα» (L. Wittgenstein).

Ο Κυριάκος Ν. Κώτσογλου είναι επίκουρος καθηγητής Νομικής του Πανεπιστημίου Northumbria του Ηνωμένου Βασιλείου