Η δημοκρατία στο δόκανο της απλής αναλογικής

Βεβαίως στη δημοκρατία δεν υπάρχουν αδιέξοδα. Και, ιδιαίτερα στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία, δεν υπάρχουν, εφόσον οι αιρετοί άρχοντες τηρούν με ευλάβεια τους κανόνες λειτουργίας της δημοκρατίας, που πρέπει ήδη να επωάζονται στο εσωτερικό της κοινωνίας, πριν ακόμη εκφραστούν ως συγκεκριμένες αποφάσεις. Η φορά της γένεσής τους συνεπώς δεν είναι από πάνω προς τα κάτω, αλλά αντίθετα, όπως με σαφήνεια κρυστάλλου το υπαινίσσεται η λέξη δημοκρατία, είναι από κάτω προς τα πάνω. Και άρα οι όποιες αποφάσεις των αιρετών τότε και μόνον τότε νομιμοποιούνται δημοκρατικά, όταν το μέγιστο μέλημα των αιρετών είναι οι αποφάσεις τους να είναι το δυνατόν έκφραση της συλλογικής βούλησης.

Συχνά, όμως, οι αιρετοί για να υπάρξουν ενδίδουν στον πειρασμό της διεύρυνσης της πολιτικής επιρροής και καταφεύγουν στην ωραιοποίηση της πραγματικότητας. Την οποία και οι πολίτες την προτιμούν. Την ώρα που τα πραγματικά προβλήματα που αμείλικτα θέτει η πραγματικότητα βυθίζονται στα θολά και αχανή νερά μιας απέραντης θάλασσας αστήρικτων βεβαιοτήτων.

Βέβαια, ως γνωστόν οι πεποιθήσεις μπορεί να είναι ως και άπειρες. Η πραγματικότητα όμως είναι μία. Αν δεν ήταν σταθερή η αξίωση αυτή, ο πολιτικός διάλογος θα καθίστατο περιττός. Είναι, όμως, ο μόνος με τον οποίο μπορούμε να προσεγγίσουμε την πράγματι δυσεπίτευκτη και ίσως δύσκολα διαχειρίσιμη πραγματικότητα. Ομως στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία όλων των επιπέδων, αυτό είναι το μέγιστο και κύριο άθλημα των αιρετών αρχόντων. Οι αντιπρόσωποι είναι δέσμιοι των προεκλογικών τους δεσμεύσεων και επιπλέον δέσμιοι του ρόλου τον οποίο τους έθεσαν οι ψηφοφόροι.

Οι ατομικές πεποιθήσεις δεν δεσμεύουν παρά μόνο το ίδιο άτομο. Για να καταστούν δεσμευτικές για το σύνολο πρέπει, πρώτον, να εκφράζουν, όσο γίνεται αξιόπιστα, τις τάσεις του κοινωνικού συνόλου που θα κληθεί να εφαρμόσει τους κανόνες, δεύτερον, να γίνει αξιόπιστη διερεύνηση της μιας και σχεδόν αδιαπραγμάτευτης πραγματικότητας και του εφικτού των λύσεων και, τρίτον, οι όποιες αποφάσεις να επικυρώνονται από την έννοια του δικαίου.

Σε κάθε αντίθετη περίπτωση η αυθεντική ταυτότητα των γεγονότων πνίγεται στα θολά νερά μιας απέραντης θάλασσας αστήρικτων βεβαιοτήτων. Προς αποφυγή αυτής της ατραπού η δημοκρατία έθεσε από την πρώτη στιγμή της εγκαθιδρύσεώς της στην Αρχαία Ελλάδα την αρχή της πλειοψηφίας. Εκτοτε, τόσο η άμεση δημοκρατία, όσο και κυρίως η αντιπροσωπευτική δημοκρατίας των νεότερων καιρών επιβιώνει και επεκτείνεται με βάση την αρχή αυτή.

Με τον τελευταίο, όμως, εκλογικό νόμο για την τοπική αυτοδιοίκηση υιοθετήθηκε (εν γνώσει;) το σύστημα των δύο γύρων, που σε ορισμένους δήμους κατέληξε στο εξής τραγελαφικό για τη λειτουργία της δημοκρατίας: Στον πρώτο γύρο οι δημότες κλήθηκαν να επιλέξουν με κατ’ ανάγκη διαφορετικά κριτήρια τους αιρετούς συμβούλους, ενώ στον δεύτερο προφανώς με διαφοροποιημένα κριτήρια τον υπεύθυνο να διαχειριστεί τα προβλήματα του δήμου σύμφωνα με τις προεκλογικές του δεσμεύσεις. Σε ορισμένους δήμους προέκυψε η εξής ανορθόδοξη και αντιδημοκρατική κατάσταση: Η παράταξη που, με απόφαση των δημοτών του δευτέρου γύρου, έχει την ευθύνη να διαχειριστεί τα προβλήματα, να αποφασίζει, ώστε να λογοδοτήσει στο τέλος της 4ετίας, δεν διαθέτει την πλειοψηφία εντός του Δημοτικού Συμβουλίου. Η αντιπολίτευση, έστω και αν αποτελείται από ιδεολογικά ετερόκλητες συμμαχίες, που διαθέτει την πλειοψηφία στο Δημοτικό Συμβούλιο δεν μπορεί να αποφασίζει.

Ακόμη και σε αυτή την περίπτωση της θεσμικής ανορθοδοξίας, η δημοκρατία μπορεί να βρει διέξοδο ομαλή στο επίπεδο των αιρετών αρχόντων, αρκεί οι τελευταίοι να λειτουργήσουν πιστά στο πνεύμα που επιβάλλει ο ρόλος τους. Οι υπεύθυνοι να διαχειριστούν τα κοινά και να απολογηθούν γι’ αυτά, προτείνουν, η αντιπολίτευση ελέγχει, αλλά δεν εμποδίζει την απόφαση κάνοντας καταχρηστική πλέον χρήση της αρχής της πλειοψηφίας.

Είναι προφανές πως για να λειτουργήσει η δημοκρατία χωρίς αδιέξοδα, ακόμη και με σχεδόν κατηργημένη την αρχή της πλειοψηφίας, προϋποθέτει μια άλλη κουλτούρα άσκησης πολιτικής. Μια κουλτούρα που το βλέμμα των αιρετών θα είναι καρφωμένο στα προβλήματα και την όσο γίνεται δίκαιη επίλυσή τους και όχι στην επανεκλογή τους. Κατεπείγουσα συνεπώς η ανάγκη, κάποιοι έστω, να ανακαλύψουμε τη μέγιστη σημασία που έχει ο διπλανός, αλλά και ο παραδιπλανός μας και να ορίσουμε τα όρια της ελευθερίας μας στα σημεία που αρχίζουν τα όρια της ελευθερίας των άλλων.

Ο Μωυσής Ελισάφ είναι δήμαρχος Ιωαννίνων