Τα όρια της οργής

Τα ερωτήματα αυτά δεν τέθηκαν για πρώτη φορά όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, πριν από έναν μήνα. «Οι άνθρωποι κάνουν θυσίες μέχρις ενός ορισμένου σημείου, όταν όμως ένα σχέδιο που συνδέεται με μια αξία αποδεικνύεται ακριβό στην εκτέλεσή του, το αντιμετωπίζουν λιγότερο ευνοϊκά», γράφουν οι Ογκιστέν Λαντιέ και Νταβίντ Τεμάρ στο καινούργιο τους βιβλίο «Η τιμή των αξιών μας» (εκδ. Flammarion). Είμαστε όλοι πολύ ευαίσθητοι με το περιβάλλον, εννοείται. Οταν όμως ο πρόεδρος Μακρόν έβαλε φόρο στα καύσιμα για να καταπολεμήσει την κλιματική αλλαγή, ξεχύθηκαν στους δρόμους τα Κίτρινα Γιλέκα (είναι αλήθεια βέβαια ότι ο γάλλος πρόεδρος είχε προηγουμένως προκαλέσει, καταργώντας τον φόρο κληρονομιάς). Ανάμεσα στην κοινωνία και τους τεχνοκράτες υπάρχει ένας διάλογος κουφών.

Προσπαθώντας να ερμηνεύσουν τις δημοσκοπήσεις στη Γαλλία, τη Γερμανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι δύο γάλλοι οικονομολόγοι μελέτησαν δύο άξονες: Δεξιά/Αριστερά και ατομική δράση/συλλογική δράση. Ο πρώτος είναι πιο κλασικός, λέει ο Ογκιστέν Λαντιέ σε συνέντευξή του στη «L’Echo», καθώς αντιπαρατίθενται εδώ οι παραδοσιακές αξίες των δύο στρατοπέδων: η ανακατανομή, η ισότητα, η εκπαίδευση, η αλληλεγγύη προς τους πιο φτωχούς (για την Αριστερά), απέναντι στην εξουσία, τη νομιμοφροσύνη και τον σεβασμό προς την παράδοση (για τη Δεξιά). Ο δεύτερος άξονας συγκεντρώνει όλες αυτές τις αξίες και μετρά αν το άτομο είναι διατεθειμένο να κάνει θυσίες για την ομάδα: μέχρι ποιου σημείου είμαι έτοιμος να τοποθετήσω το συμφέρον της κοινότητας πάνω από το δικό μου; Οπως θα ανέμενε ενδεχομένως κανείς, οι απαντήσεις που έλαβαν οι δύο συγγραφείς στις ερωτήσεις τους καθορίζονταν περισσότερο από τον ατομισμό, παρά από τον άξονα Δεξιάς – Αριστεράς.

Εχει σχέση βέβαια το θέμα. Οπως έχει σχέση και η εθνικότητα. Στην ερώτηση αν «συμφωνείτε να φορολογηθούν κατά 10% τα ρούχα που εισάγονται από χώρες οι οποίες δεν σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα», οι θετικές απαντήσεις ήταν περισσότερες σε σχέση με εκείνες που δίνονταν σε πιο αφηρημένες ερωτήσεις για την οικολογία. Οχι όμως απ’ όλους. Οι Γερμανοί δεν αισθάνονται σε γενικές γραμμές καλά με την τιμωρητική διάσταση μιας οικονομικής δράσης. Πιστεύουν ότι ο ρόλος τους δεν είναι να επιβάλλουν στους άλλους τις πεποιθήσεις τους. Εκτός βέβαια αν πρόκειται για τους τεμπέληδες Νότιους…

Η απογείωση της τιμής των καυσίμων λόγω της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία πρόσθεσε μια άλλη διάσταση στο θέμα. Η απροσδόκητα σθεναρή αντίσταση των Ουκρανών προκάλεσε έκπληξη στον εισβολέα και αμηχανία στη Δύση. O πρώτος απάντησε με ακόμη μεγαλύτερη βία, ακόμη περισσότερη αιματοχυσία. Η δεύτερη απάντησε με ακόμη πιο αυστηρές κυρώσεις. Αν όμως η βία δεν έχει όρια, οι κυρώσεις έχουν: η Ευρώπη διστάζει να αποφασίσει εμπάργκο στην απαγόρευση των εισαγωγών ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου. Ναι, πρέπει να απεξαρτηθούμε από τους ρωσικούς υδρογονάνθρακες, αποφάσισαν οι ευρωπαίοι ηγέτες στην πρόσφατη σύνοδο των Βερσαλλιών – αλλά μέχρι

το… 2027. Κι έτσι βρισκόμαστε στην εξωφρενική θέση να χρηματοδοτούμε σήμερα την πολεμική μηχανή του Πούτιν με 800 εκατομμύρια ευρώ την ημέρα!

Ενδιαφέρον έχει κι εδώ η στάση της Γερμανίας, όπου οι πολίτες εμφανίζονται πιο «ηθικοί» από τους ηγέτες τους: σύμφωνα με δημοσκόπηση που πραγματοποίησε στις 11 Μαρτίου το κανάλι ZDF, το 55% των Γερμανών ζητούν την πλήρη διακοπή των εισαγωγών φυσικού αερίου από τη Ρωσία. Διστάζει όμως η κυβέρνησή τους, φοβούμενη τις επιπτώσεις στην οικονομία. Λογικά, αυτές τις επιπτώσεις θα πρέπει να τις φοβούνται ακόμη περισσότερο οι Βαλτικές χώρες, η Φινλανδία ή η Πολωνία, που εξαρτώνται κατά 50%-100% από το ρωσικό αέριο. Κι όμως, εκείνες βλέπουν πιο θετικά το μποϊκοτάζ του αερίου σε σχέση με τη Γερμανία ή την Ιταλία. Γιατί; Επειδή γνωρίζουν ότι κινδυνεύει η ίδια η επιβίωσή τους. Οπότε οι προτεραιότητές τους ανατρέπονται.

Oι σημερινές οικονομικές δυσκολίες επηρεάζουν και τις προεκλογικές εκστρατείες, καθώς τοποθετούν σε κυρίαρχη θέση το ζήτημα του ρίσκου. Η συζήτηση, λέει ο Λαντιέ, προσανατολίζεται πλέον στην ικανότητά μας να ξεπεράσουμε βίαια σοκ, όπως είναι η πανδημία, ο υπερπληθωρισμός ή ο πόλεμος. Θα πρέπει λοιπόν να αποφασίσουμε τι θέση θα δώσουμε σε οικονομικούς τομείς όπως η άμυνα, η υγεία, η τεχνολογία και η εκπαίδευση, καθώς δεν έχουμε την πολυτέλεια να επιτρέψουμε τη μετριότητα στα θέματα καινοτομίας. Κι αυτό επιβάλλει να σκεφτούμε όχι μόνο τη βιομηχανική μας πολιτική, αλλά και την εξέλιξη του εκπαιδευτικού και ερευνητικού μας συστήματος.

Η προειδοποίηση του Κέινς

Κάποτε, το ελεύθερο εμπόριο θεωρούνταν κάτι αυτονόητο. Πιστεύαμε μαζί με τον Μοντεσκιέ ότι το «ήπιο εμπόριο» οδηγεί σε πιο ήρεμες σχέσεις ανάμεσα στα κράτη. Αλλά αυτή η εποχή τελειώνει, λέει στη «Libération» o καθηγητής του Toulouse School of Economics. Ηδη ο Κέινς είχε επισημάνει στο τέλος της ζωής του τον κίνδυνο μιας υπερβολικά μεγάλης εξάρτησης από καθεστώτα με τα οποία μοιραζόμαστε ελάχιστες αξίες. Μετά τον πόλεμο που κήρυξε η Ρωσία στην Ουκρανία, αλλά και τις ευρείες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την Κίνα, είναι φανερό ότι σχηματίζονται δύο μεγάλες συμμαχίες, η μία γύρω από τις δυτικές χώρες και η άλλη γύρω από τη Ρωσία και την Κίνα. Η πλήρης ρήξη όμως ανάμεσα στα δύο αυτά στρατόπεδα δεν θα αποτελέσει μόνο μια ηθική και οικονομική αποτυχία. Θα δυσχεράνει πολύ και την παγκόσμια εκστρατεία για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.