Ηχώ της Ιστορίας

Η Ιστορία δεν επανέρχεται, ούτε ως τραγωδία ούτε ως φάρσα. Είναι πάντα εκεί, για να δίνει σχήμα στα ανθρώπινα, χαμηλά και υψιπετή, δράματα και κατακτήσεις, που μας φαίνονται μοναδικά τη στιγμή που συμβαίνουν αλλά είναι παραλλαγές σε αιώνιο καμβά. Η Ιστορία δεν διδάσκει απλώς, διαμορφώνει – κι όποιος, πρωταγωνιστής ή παρατηρητής, την αγνοεί, δεν χάνει μόνο το νήμα αλλά και το νόημα.

Οι ιστορικές αναλογίες του πολέμου της Ουκρανίας με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο είναι αρκετά ανατριχιαστικές. Εισβολή σε ξένη χώρα από μια πολεμική δύναμη που ετοιμαζόταν να επιτεθεί μπροστά στα μάτια όλου του κόσμου και που κανείς δεν περίμενε ότι θα επιτεθεί. Στήριξη της ωμής βίας στο επιχείρημα περί «ταπείνωσης» – της Γερμανίας μετά την ήττα της στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, της Ρωσίας μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης. Διάθεση «συμβιβασμού μπροστά στο κακό», που πήρε επίσημη μορφή στο Μόναχο το 1938 και «εικονική» στην άκρη των ατέλειωτων τραπεζιών του Κρεμλίνου το 2022. Διπλοπροσωπία της Ρωσίας έναντι μιας Δύσης την οποία έβλεπε πάντα εχθρικά – ακόμα και η τεράστια συμβολή της στην τελική επικράτηση ήρθε μετά από αρχική, και δομική, συμπόρευση με το ναζιστικό καθεστώς. Διάσταση ανάμεσα στους στρατηγικούς σχεδιασμούς των ανίκητων, στα χαρτιά, επιτιθέμενων και της πραγματικότητας στο πεδίο της μάχης αλλά και της υπεράσπισης της ελευθερίας. Χωρισμός της ανθρωπότητας σε «στρατόπεδα», επίσημα στη μια περίπτωση, ελπίζεται ως το τέλος άτυπα στη σημερινή διαπάλη μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού. Γρήγορο πέρασμα από τη στρατιωτική επίθεση στην προσπάθεια εξολόθρευσης, στον ολοκληρωτισμό ενός πολέμου πέρα από πολιτικούς και στρατιωτικούς στόχους: ο Πούτιν, του οποίου η γενέτειρα Αγία Πετρούπολη, τότε Λένινγκραντ, είχε σχεδόν ισοπεδωθεί, δεν διστάζει σήμερα να ισοπεδώσει ουκρανικές πόλεις. Ακόμα και το τέλος του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, στη Γιάλτα, μοιάζει με αυτό που θα ήθελε να πετύχει σήμερα ο Πούτιν, και που η διεθνής κοινότητα δεν μπορεί να του επιτρέψει: ο Χίτλερ δεν είχε καθίσει στο τραπέζι των νικητών.

Ο πόλεμος, συνεπώς, στην Ουκρανία έχει χαρακτηριστικά που τον κάνουν να μοιάζει περισσότερο με τις μεγάλες συρράξεις του προηγούμενου αιώνα, παρά με τις κατά κύριο λόγο εμφύλιες συγκρούσεις τύπου Γιουγκοσλαβίας, Αφγανιστάν, Συρίας. Δεν θα πρέπει ωστόσο ούτε να παραβλέπονται ούτε να υποτιμούνται οι ιδιαιτερότητες και στο πεδίο των μαχών, με την πρωτοφανή ουκρανική αντίσταση, και στο διπλωματικό πεδίο, όπου η προσπάθεια συνεχίζεται παράλληλα με τις μάχες και η γενίκευση της ανάφλεξης δεν είναι αναπόφευκτη, και στο γεωπολιτικό πεδίο, που σφραγίζεται από τέσσερα νέα μεγάλα δεδομένα: την κατοχή πυρηνικών όπλων από πολλούς μεταξύ των οποίων και ο εισβολέας, τον ρόλο της τεχνολογίας στον ίδιο τον πόλεμο αλλά κυρίως στην περί αυτόν επικοινωνία, την ύπαρξη ενωμένης πολιτικά Ευρώπης και ενωμένης στρατιωτικά, μέσω του ΝΑΤΟ, Δύσης και το καθοριστικό βάρος της Κίνας στις παγκόσμιες εξελίξεις. Κρίσιμη πιστεύω ότι είναι και μια διπλή ιστορική αντιστροφή. Ο σημερινός εισβολέας αποκαλεί «ναζί» τους αμυνόμενους, ενώ χρησιμοποιεί ο ίδιος «ναζιστικές» μεθόδους και επιτίθεται στο όνομα ενός επίσης ξεπερασμένου και ηττημένου ιστορικού παραδείγματος: της «Μεγάλης Ρωσίας», όπως ενσαρκώθηκε στη σταλινική εκδοχή της Σοβιετικής Ενωσης. Η «συγγένεια» με τον Χίτλερ και τον Στάλιν δεν προοιωνίζεται τίποτα καλό για τον Πούτιν – αλλά ούτε και για την ανθρωπότητα.