Αυτοεικόνα μεγαλείου

Δυο ηλικιωμένες κυρίες περνούν τη διάβαση – η μία σπρώχνει ένα καροτσάκι που έχει μέσα τη μικρούλα εγγονή της. Λέει η άλλη κυρία: «Καλέ, τι όμορφη που είναι η εγγονή σου!». Και απαντάει η πρώτη: «Αυτή που βλέπεις δεν είναι τίποτε. Πού να δεις και φωτογραφίες της…».

Το διάβασα στο βιβλίο δύο διάσημων νευρολόγων, του Dr Allan Ropper και του Brian Burrel, με τίτλο «Ψάχνοντας βαθιά στο λαγούμι» και υπότιτλο «Το δράμα της εγκεφαλικής νόσου», σε μετάφραση Νώντα Τσίγκα, εκδόσεις Ροπή.

Πριν από κάποια χρόνια ενδιαφέρθηκα να μάθω για τους σεξουαλικούς επιδειξίες, αυτούς με την γκαμπαρντίνα που δείχνουνε το μόριό τους σε γυναίκες, και ρώτησα φίλους ψυχιάτρους για ποιου είδους ανωμαλία πρόκειται. Mου είπαν χοντρικά το εξής: ο επιδειξίας έχει αμφιβολία περί του φύλου του, δηλαδή αν είναι άνδρας ή γυναίκα. Πάσχει από σύγχυση φύλου. Κι επειδή αισθάνεται ενοχή για τη θηλυκή εκδοχή του, δείχνοντας το όργανό του σε γυναίκες και προκαλώντας φόβο νιώθει εκείνες τις στιγμές άνδρας, επαληθεύει την αρσενικότητά του. Οπότε ξαναρώτησα: Και διακινδυνεύει την αξιοπρέπειά του, το όνομά του, το όνομα της οικογένειάς του, το ότι ενδέχεται να πάει φυλακή, μόνο για εκείνη τη στιγμή και γι’ αυτή του την εμμονή; Είναι τόσο σημαντικό γι’ αυτόν; Ναι, είναι, μου απάντησαν.

Βγάλε άκρη. Και φαίνεται, τελικά, ότι είναι μεγάλη υπόθεση η αυτοεικόνα και το βλέμμα των άλλων – ο John Berger γράφει ότι για πολλούς αιώνες «o άνδρας δρα και η γυναίκα εμφανίζεται». Στον προηγούμενο αλλά και στον δικό μας αιώνα τα πράγματα έχουν αλλάξει και το δρω και εμφανίζομαι είναι εν συγχύσει – αρκετοί και αρκετές καταξιώνονται διά της εμφανίσεως ή εμφανίζονται με τη δράση. Ή και τα δύο, κατά περίπτωση. Συχνά η εικόνα μετράει προς τα έξω περισσότερο από την ίδια την ύπαρξη, ή μάλλον η ύπαρξη υφίσταται τρεφόμενη από μια φαλκιδευμένη εικόνα, ένα πεποιημένο είδωλο. Σε διάφορα σάιτ, συχνά παρουσιάζουν μια δημόσια περσόνα χωρίς μακιγιάζ, με τρόπο ωσάν να πρόκειται για κάτι εξαιρετικά τολμηρό, απομυθοποιητικό γεγονός, και το μη μακιγιαρισμένο πρόσωπο ως μη επιθυμητή πλευρά της όντως πραγματικότητας, κάτι που αυτονόητα αποκρύπτεται. «Η τάδε αμακιγιάριστη». (Τι λες, βρε παιδί μου…).

Που σημαίνει: το μακιγιάζ προηγείται του προσώπου. Διότι, αν είναι καλή η φωτογραφία κι έχει δουλέψει αποτελεσματικά το φώτοσοπ, τι να την κάνω την πραγματικότητα; Είναι αβάσταχτη. Συνομιλώ με την εικόνα, έχω στον νου μου το είδωλο και ίσως και η δική μου αυτοεικόνα να είναι μια κατασκευή, ένας φενακισμός, οπότε έχουμε να κάνουμε με ανακλώμενα κάτοπτρα, μια σκιά που συνομιλεί με μια άλλη σκιά – γι’ αυτό συχνά και οι γνωριμίες μέσω Φέισμπουκ αποδεικνύονται εκατέρωθεν απογοήτευση όταν προκύψει το τετ α τετ εκ του φυσικού. Ο καθείς φιλοτεχνεί ένα εξιδανικευμένο πρόσωπο για τον εαυτό του, καταρχήν για να τον αντέξει. Και συχνά, όταν η αυταπάτη της αυτοεικόνας συγκρούεται, ξαφνικά, με την πραγματικότητα, το αποτέλεσμα είναι: κατάθλιψη, απομυθοποίηση, πανικός. (Ή ιλαρότητα).

Η προσποίηση, η εξαπάτηση και η υστερία έχουν άπειρες παραλλαγές εμφάνισης. Ο φενακισμός και η πόζα είναι σε αρκετές περιπτώσεις όρος ύπαρξης, περισσότερο τώρα με τη διαμεσολάβηση της τεχνολογίας. Κλείνεις ένα δωμάτιο με θέα σε ξενοδοχείο μέσω Ιντερνετ, πας εκεί και βλέπεις πως το hotel αλλά και το δωμάτιο είναι εντελώς κάτι άλλο – μου έτυχε να κλείσω σουίτα δύο χώρων στην Ουρανούπολη και αποδείχτηκε πως ο δεύτερος χώρος ήταν μια ντουλάπα που είχε αφαιρεθεί. Επίσης, ένα ξενοδοχείο «πάνω στο κύμα» στη Βασιλική Λευκάδας αποδείχτηκε από κοντά ότι το hotel ήταν έκτο στη σειρά από την ακτή. Πάλι καλά, θα μπορούσε να ήταν τελικά και πάνω στο βουνό, βλέποντας τη θάλασσα εκ του μακρόθεν, με κανοκιάλι.

Αντίστροφα: στο μυαλό τής γιαγιάς η μικρή εγγονή της, που ήταν όντως όμορφη εκ του φυσικού, δεν της έφτανε, και ήθελε να την έχει στον νου της ως ομορφότερη, διότι έτσι φαινόταν σε κάποιες φωτογραφίες – προφανώς τις άσχημες φωτό τις έσκιζε. (Ετσι δεν κάνουμε όλοι;). Μέχρι και ο Μέγας Ναπολέων έλεγε πως «ένα στράτευμα είναι τόσο ισχυρό, όσο ισχυρό φαίνεται». Η εικόνα. Τι βλέπουν οι άλλοι. Η εμφάνιση. Το μοντάζ. Η γωνία λήψεως. Αν το μεγεθύνεις, βλέπεις ότι ισχύει το ίδιο (και χειρότερα) στην πολιτική κι αλλού.

Η Ρωσία εκτείνεται απ’ τα σύνορα της Ουκρανίας ως την Κίνα. Μια ασύλληπτα απέραντη και πανίσχυρη χώρα. Κινδυνεύει, λοιπόν, απ’ την Ουκρανία ή απ’ το ΝΑΤΟ – όταν δεν χρειάζεται να στείλεις πύραυλο απ’ το Κίεβο, αλλά ένας Κρουζ που θα σηκωθεί απ’ το Ντάλας μπορεί να πλήξει στόχο στη Μόσχα με μέγιστη απόκλιση λάθους πενήντα πόντων. Το ίδιο και αντιστρόφως. Απειλείται η Τουρκία απ’ τη στρατιωτικοποίηση των νησιών; Αστεία πράγματα. Ενα Ραφάλ που θα σηκωθεί απ’ τη Λάρισα φτάνει στα τουρκικά παράλια σε λιγότερο από ένα λεπτό – ποια απειλή είναι τα νησιά; Κι αν θες δικό σου ένα πραγματικά πάνοπλο, κινούμενο νησί, αγοράζεις ένα αεροπλανοφόρο. Πού απευθύνονται, λοιπόν, οι Τούρκοι; Η απλή αλήθεια στην περίπτωση και της Ρωσίας και της Τουρκίας είναι η κυνική μανία επέκτασης, η χιτλερική αντίληψη περί «ζωτικού χώρου» – τα λοιπά είναι για αφελείς: προπαγάνδα, ψευδής αυτοεικόνα, παραπλάνηση, προσποίηση, φενακισμός. Εξαπάτηση.

Κατέβηκαν λοιπόν οι Ρώσοι, κατάφρακτοι, πανσίδηροι, κλιβανοφόροι, διότι βρυχήθηκε κάποιο ποντίκι; Κινδυνεύει η τουρκική στρατιά του Αιγαίου απ’ τους ψαράδες τσέρουλας στη Λήμνο κι απ’ τις λίγες δυνάμεις των νησιών; Ή μήπως το σύνδρομο ψευδομεγαλείου, η αυτοκρατορική αυτοεικόνα – αυταπάτη, δεν δέρνει μόνο άτομα, αλλά ολόκληρες ηγεσίες και συμπαρασύρει λαούς σε δρόμους εγγυημένης καταστροφής;

(Αντε, μετά, να βρεις κουράγιο να μιλήσεις για τη Μαριανίνα και τη Λιλιπούπολη).