Η Συνθήκη του Μοντρέ, {LF}η Τουρκία και οι εξελίξεις {LF}στην Ουκρανία

Η Συνθήκη του Μοντρέ που καθορίζει τον διάπλου των πολεμικών πλοίων από τα Στενά του Βοσπόρου, κάνει την Τουρκία έναν κρίσιμο παίκτη στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, καθώς εντείνεται η κρίση στην Ουκρανία και αυξάνονται οι πιθανότητες στρατιωτικής σύγκρουσης μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας. Ο τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν τόνισε χθες, επιστρέφοντας εσπευσμένα από περιοδεία στην Αφρική, ότι η χώρα του δεν θα εγκαταλείψει τις σχέσεις της ούτε με τη Ρωσία ούτε με την Ουκρανία, επικρίνοντας τις δυτικές διπλωματικές προσπάθειες με τη Μόσχα ότι δεν είχαν τα επιθυμητά αποτελέσματα.

Λίγο αργότερα, είχε τηλεφωνική συνομιλία με τον ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν στον οποίο ανέφερε ότι η Τουρκία δεν αναγνωρίζει τα βήματα της Μόσχας εις βάρος της ουκρανικής εδαφικής ακεραιότητας. Ο τούρκος πρόεδρος επανέλαβε την προσφορά του να μεσολαβήσει διπλωματικά για την επίλυση της κρίσης, τηρώντας εποικοδομητική στάση ως μέλος του ΝΑΤΟ, σύμφωνα με ανακοίνωση του γραφείου του, στην οποία προστίθεται πως ανέφερε στον ρώσο ομόλογό του ότι εκτιμά τη στενή συνεργασία με τον Πούτιν σε περιφερειακά θέματα και επιθυμεί να τη συνεχίσει. Η Τουρκία είναι εναντίον των κυρώσεων στη Μόσχα, αλλά χαρακτήρισε την αναγνώριση της ανεξαρτησίας των δύο περιοχών της Ανατολικής Ουκρανίας από τη Ρωσία, απαράδεκτη.

«Δεν είναι δυνατόν να εγκαταλείψουμε ούτε την Ουκρανία ούτε τη Ρωσία», δήλωσε σε δημοσιογράφους ο Ερντογάν, θέλοντας να αναδειχθεί ως μεσάζοντας στην κρίση, μέσα από την πλεονεκτική θέση που δίνει στην Τουρκία η Συνθήκη του Μοντρέ για τον έλεγχο των πολεμικών σκαφών τα οποία κινούνται ανάμεσα σε Μεσόγειο και Μαύρη Θάλασσα. Αυτό άλλωστε ανέδειξε και με τις δηλώσεις του ο ουκρανός πρεσβευτής στην Τουρκία. Ο Βασίλ Μποντνάρ τόνισε ότι η χώρα του θεωρεί απειλή την παρουσία ρωσικών πολεμικών πλοίων κοντά στα σύνορά της στη Μαύρη Θάλασσα και θα ζητήσει από την Τουρκία να εξετάσει το ενδεχόμενο να αποκλείσει τη διέλευση ρωσικών σκαφών από τον Βόσπορο σε περίπτωση που η Μόσχα εισβάλει στην Ουκρανία.

Στις αρχές του μήνα, έξι ρωσικά πολεμικά σκάφη και ένα υποβρύχιο πέρασαν από τα Δαρδανέλλια και τον Βόσπορο στη Μαύρη Θάλασσα, για «ναυτικές ασκήσεις» κοντά στα χωρικά ύδατα της Ουκρανίας. «Σε περίπτωση ευρείας ρωσικής στρατιωτικής εισβολής στη χώρα μας – όταν ο πόλεμος γίνεται όχι μόνο de facto αλλά de jure – θα ζητήσουμε από την τουρκική κυβέρνηση να κλείσει τα Στενά για τη Ρωσία», τόνισε ο ουκρανός πρεσβευτής.

Ενώ οικοδομεί στενή συνεργασία με τη Ρωσία για την άμυνα και την ενέργεια, η Αγκυρα έχει επίσης πουλήσει εξελιγμένα μη επανδρωμένα αεροσκάφη (drones) στην Ουκρανία και υπέγραψε συμφωνία για τη συμπαραγωγή περισσότερων, εξοργίζοντας τη Μόσχα. Η Τουρκία αντιτίθεται στις ρωσικές πολιτικές στη Συρία και τη Λιβύη, την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 και την αναγνώριση από τη Μόσχα της αυτονομίας δύο γεωργιανών περιοχών, το 2008.

Η Συνθήκη και τι προβλέπει

Η Συνθήκη του Μοντρέ υπογράφηκε το 1936 αφού η Τουρκία ζήτησε από τα μέρη που υπέγραψαν τη Συνθήκη της Λωζάννης του 1923 να μεταβληθεί ο τρόπος ελέγχου των Στενών, λέγοντας ότι οι συνθήκες είχαν αλλάξει και ζητώντας πλήρη εξουσία. Επειτα από διαπραγματεύσεις με χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Σοβιετική Ενωση, η Γαλλία και άλλες, συμφωνήθηκε ότι η Τουρκία θα ελέγχει τα Στενά.

Βάσει της συμφωνίας, η Τουρκία έχει τον έλεγχο του Βοσπόρου και των Δαρδανελλίων και την εξουσία να ρυθμίζει τη διέλευση πολεμικών πλοίων. Εγγυάται επίσης την ελεύθερη διέλευση μη πολεμικών σκαφών σε καιρό ειρήνης και περιορίζει τη διέλευση πλοίων που δεν ανήκουν σε χώρες της Μαύρης Θάλασσας.

Σε καιρό πολέμου, η κυβέρνηση της Αγκυρας έχει την εξουσία να κλείσει τα Στενά σε όλα τα ξένα πολεμικά πλοία ή όταν απειλείται εκείνη. Μπορεί επίσης να αρνηθεί τη διέλευση εμπορικών πλοίων από χώρες που βρίσκονται σε πόλεμο με την Τουρκία και να οχυρώσει τα Στενά σε περίπτωση σύγκρουσης.

Ολες οι χώρες εκτός Μαύρης Θάλασσας που επιθυμούν να στείλουν πλοία πρέπει να ειδοποιήσουν την Τουρκία 15 ημέρες νωρίτερα, ενώ τα κράτη της Μαύρης Θάλασσας πρέπει να ειδοποιήσουν οκτώ ημέρες πιο νωρίς.

Η διέλευση περιορίζεται σε εννέα πολεμικά πλοία συγκεκριμένης συνολικής χωρητικότητας κάθε φορά, χωρίς να επιτρέπεται η διέλευση πλοίου άνω των 10.000 τόνων. Τα πλοία χώρας εκτός της Μαύρης Θάλασσας δεν μπορούν να υπερβαίνουν συνολικά τους 30.000 τόνους ανά πάσα στιγμή και επιτρέπεται να παραμείνουν στην περιοχή όχι περισσότερο από 21 ημέρες. Δεν υπάρχει όριο στη χωρητικότητα των πλοίων που ανήκουν σε κράτη της Μαύρης Θάλασσας και διέρχονται από τα Στενά.

Οι χώρες της Μαύρης Θάλασσας μπορούν να στείλουν υποβρύχια μέσω των Στενών με προηγούμενη ειδοποίηση, αρκεί να έχουν κατασκευαστεί, αγοραστεί ή αποσταλεί για επισκευή εκτός της Μαύρης Θάλασσας. Η συμφωνία δεν περιέχει περιορισμούς στη διέλευση αεροπλανοφόρων, αλλά η Αγκυρα λέει ότι έχει τον έλεγχο και σε αυτό.

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών του 1994 για το Δίκαιο της Θάλασσας προκάλεσε εκκλήσεις για αναθεώρηση του Μοντρέ. Αλλά η Τουρκία δεν έχει υπογράψει τη συμφωνία λόγω των μακροχρόνιων διαφωνιών της με την Ελλάδα, επομένως το σύμφωνο παρέμεινε.

Αδιευκρίνιστες θέσεις

Από τότε που ξέσπασαν οι εντάσεις για την Ουκρανία, οι τούρκοι αξιωματούχοι επαναλαμβάνουν διαρκώς – ενισχύοντας τη θέση της χώρας τους – ότι η Συνθήκη του Μοντρέ παίζει καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση της περιφερειακής ειρήνης. Δεν έχουν διευκρινίσει ποια θέση θα έπαιρνε η Τουρκία σε περίπτωση πολέμου.

Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είπε ότι η Τουρκία θα κάνει ό,τι είναι απαραίτητο ως σύμμαχος του ΝΑΤΟ εάν η Ρωσία εισβάλει, χωρίς να δώσει περισσότερες λεπτομέρειες. Η Τουρκία εξαρτάται από τη Ρωσία για την ενέργεια και τον τουρισμό και έχει σφυρηλατήσει στενή συνεργασία με τη Μόσχα στον τομέα της ενέργειας και της άμυνας τα τελευταία χρόνια.

Το 2008, όταν η Ρωσία αναγνώρισε την ανεξαρτησία των δύο γεωργιανών περιοχών της Αμπχαζίας και της Νότιας Οσετίας, η Αγκυρα απέρριψε τα αιτήματα των ΗΠΑ να αφήσει τα πολεμικά της πλοία να περάσουν τα Στενά σε μια εποχή που εξαρτιόταν από τη Ρωσία για βασικά προϊόντα και εμπόριο. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Συμφωνία του Μοντρέ εμπόδισε τις δυνάμεις του Αξονα να στείλουν ναυτικές δυνάμεις μέσω των Στενών για να επιτεθούν στη Σοβιετική Ενωση.