«Δεν μπορείς πια να κάνεις τίποτα καινούργιο και αυτό σε αποδεσμεύει»

Ο Νίκος Ναυρίδης γεννήθηκε στην Αθήνα, σπούδασε αρχιτεκτονική στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο και τέχνη στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα, όπου και διδάσκει. Καλλιτέχνης με διεθνή παρουσία, έχει παρουσιάσει το έργο του στο Μουσείο Fridericianum, στο Κάσελ στο πλαίσιο της documenta 14, στο Bozar – Κέντρο Καλών Τεχνών στις Βρυξέλλες, σε χώρους εκθέσεων στο Λονδίνο και το Παρίσι, στη Μαδρίτη, την Κορέα, την Κίνα, την Ιαπωνία, τις ΗΠΑ. Εχει εκπροσωπήσει την Ελλάδα στις διεθνείς Μπιενάλε της Βενετίας, της Κωνσταντινούπολης, του Σάο Πάολο και της Σάντα Φε, στο Νέο Μεξικό. Στα Αισχύλεια της Ελευσίνας δημιούργησε ένα εικαστικό περιβάλλον βασισμένο στη φράση του Σάμιουελ Μπέκετ «Προσπάθησε πάλι, απότυχε πάλι, απότυχε καλύτερα». Δύο μήνες πριν από την πανδημία του Covid 19, ο Νίκος Ναυρίδης με το πολυαισθητηριακό «Noli me tangere» που παρουσίασε στη Λυρική Σκηνή στοχάστηκε πάνω στην ιδέα της σκηνής ως μέσου εκτέλεσης, του σώματος ως διάμεσου ανάμεσα στον ήχο και τη μουσική, αλλά και στον ρόλο του κοστουμιού της όπερας ως άδειου σώματος, που χρησιμοποιείται επί σειρά ετών σε διάφορες παραγωγές.

Σώματα, ανάσες, κείμενα. Ο Μπέκετ, ο Τζόις, ο Μαγιακόφσκι κυκλοφορούν στα έργα του καλλιτέχνη. Και τα σημειωματάριά του, ένα αυτόνομο καλλιτεχνικό έργο από μόνα τους. Τα οποία γεμίζει με καλλιγραφικά γράμματα, σχέδια με μολύβι, εικόνες και προσχέδια κάποιων ιδεών που ωριμάζουν για να εμφανιστούν σε επόμενα έργα του. Ενα από αυτά τα «artist books» βρίσκεται στο τραπέζι του καφέ όπου συναντιόμαστε. Το ξεφύλλισμά του ανοίγει σε ένα δισέλιδο σχέδιό του με μια φράση από τον «Οδυσσέα» του Τζόις: «Κρατήσου στο τώρα, στο εδώ, μέσα από το οποίο όλο το μέλλον καταδύεται στο παρελθόν».

Υπάρχει στην ατμόσφαιρα της Αθήνας μια αποξενωτική εγγύτητα που δημιουργεί δίπολα σε κοντινές περιοχές;

Ολες οι πόλεις, σαν οργανισμοί, γεννάνε τέτοια όρια περιοχών για να εκτονωθούν κάποια εσωτερικά ζητήματα, αστυφιλίας, μεταναστών κ.λπ. Μετά εκτονώνονται με άλλους ρυθμούς και προς άλλες κατευθύνσεις. Τώρα πια το κέντρο της Αθήνας δεν κατοικείται από γηγενείς. Σιγά σιγά εγκαταλείφθηκαν τα ισόγεια, οι πρώτοι όροφοι και στη συνέχεια ολόκληρα τα κτίρια. Υπάρχουν βέβαια νέα παιδιά που θέλουν να επιστρέψουν. Σε αυτήν την περίπτωση το πρόβλημα είναι πώς επιστρέφει η μνήμη της πόλης. Πάνω σε τι θα στήσουν τη ζωή τους.

Μια σύγχρονη δημόσια παρέμβαση μέσα από τέχνη ή αρχιτεκτονική προσθέτει ή αφαιρεί μνήμες;

Είμαστε κράτος 200 χρόνων. Η σχέση μας με τη μνήμη έχει έναν περίεργο εκλεκτικισμό. Δεν μπορεί να πιαστεί κανείς από κάπου. Από τη μία το παρελθόν είναι ό,τι σπουδαιότερο έχουμε και από την άλλη δεν εντάσσουμε τίποτα στο παρόν. Είμαστε διαχυμένοι στην καθημερινότητα σαν να μην υπάρχει αύριο, ούτε και χθες. Μόνο τώρα. Ούτε παραδίδουμε ούτε παραλαμβάνουμε.

Εμπειρία. Μήπως είναι η λέξη της εποχής μας;

Υπάρχουν οι στρουκτουραλιστές οι οποίοι λένε ότι η εμπειρία δεν είναι εγγυητής της πραγματικότητας. Σήμερα με όλη την τεχνολογία που μας προσφέρεται νομίζω ότι το μελλοντικό προφίλ της ζωής θα είναι ένα φαντασιακό μοντέλο πέρα από εμπειρίες. Οπως μας προϊδεάζει και το metaverse, θα ζούμε σε ένα άλλο περιβάλλον, θα βλέπουμε άλλα πράγματα, θα νιώθουμε ότι αισθανόμαστε άλλα πράγματα. Το συναίσθημα θα είναι… κανείς δεν ξέρει τι. Ο εαυτός μας θα είναι ένα άβαταρ. Μόνο ο χρόνος θα περνάει.

Εχουμε να διανύσουμε πολλά χρόνια μετάβασης προς αυτό το φαντασιακό μοντέλο. Δύσκολη η προσαρμογή;

Αν έχεις ζήσει το άλλο, δεν το χρειάζεσαι το καινούργιο και σε «πετάει έξω». Γίνεσαι λοιπόν γραφικός αιρετικός. Και στην τέχνη βέβαια υπάρχει αντίκτυπος. Είναι πολλά τα γοητευτικά και τα καλά που συμβαίνουν. Ξεφορτωθήκαμε τις πρωτοπορίες, δεν μπορείς πια να κάνεις τίποτα καινούργιο και αυτό σε αποδεσμεύει, σε γαληνεύει το ότι το έχουν κάνει άλλοι και μπορείς να κάνεις κι εσύ το ίδιο. Είναι σαν τον έρωτα η τέχνη. Οταν τον ανακαλύπτεις, είναι συγκλονιστικός. Από την άλλη, επειδή συμβαίνουν ταυτόχρονα πολλά, δυσκολεύεσαι να πάρεις μία θέση. Υπάρχουν πεδία ενδιαφέροντα που σε αγγίζουν, όμως αλλάζουν όλα πολύ γρήγορα. Το σχέδιο, η παρατήρηση, ο στοχασμός, όλα αναπτύσσονται οριζόντια. Σήμερα είναι δύσκολο να μιλήσεις για το χρώμα όταν μια οθόνη έχει 36 εκατομμύρια χρώματα. Μόνο θεολογικά μπορείς να μιλήσεις σήμερα για το μπλε. Σαν γκουρού. Ή για το φως. Και μετά αναρωτιέσαι, το led είναι φως; Καταλήγω ότι δεν είναι φως. Δεν είναι κομμάτι από τη μνήμη του σώματός σου. Είναι κάτι που απλά μέσα στο σκοτάδι σε βοηθά να βλέπεις πιο καλά.

Μέσα από τη διδασκαλία πώς βλέπετε να αναδύεται ο νέος δημιουργός, έχει πάθος για την τέχνη ή για την αγορά της τέχνης;

Η Ελλάδα είναι δύσκολος τόπος για να κάνεις τέχνη. Παρότι τώρα έχουμε πάρα πολλούς καλλιτέχνες. Πιο παλιά είχαμε πολλούς ηθοποιούς ή φυσικομαθηματικούς. Ομως είναι δύσκολο να ζήσει ένας άνθρωπος μόνο από την τέχνη του. Παλιά εγγυητής της αξίας ήταν ο χρόνος, ενώ τώρα είναι οι ταχύτητες ή οι μνήμες. Πάντα ωστόσο ένας νέος άνθρωπος πρέπει να πληροφορείται για το τι γίνεται, να ξέρει να ψάχνει. Και αν θέλει να μιλήσει για κάποια πράγματα, πρέπει να αναζητήσει να βρει ο ίδιος τι είναι και να κάνει τους άλλους να βρουν τον εαυτό τους μέσα σε αυτό που είναι ο ίδιος. Και έτσι να υπάρχει αυτή η διαφορετική ερμηνεία των πραγμάτων που φέρνει κοντά τους ανθρώπους.

Τι μας ενώνει;

Στο έργο μου για τα Αισχύλεια της Ελευσίνας ξεκίνησα με μια απόσταση από το αρχαίο παρελθόν. Σιγά σιγά, κάνοντας έρευνα, ένιωσα όπως όταν σηκώνεις πέτρες και βλέπεις από κάτω τους ότι υπάρχει η Ιστορία και βρίσκεσαι στο τώρα, στο σήμερα. Ο Πλάτωνας, για παράδειγμα, είναι το ίδιο δύσκολος στην κατανόησή του όσο είναι και για έναν Γερμανό. Αν σου χρειάζονται αυτά που λέει, θα πρέπει να πας εσύ κοντά του για να τον συναντήσεις. Το ίδιο θα μπορούσα να πω και για το ζεϊμπέκικο και πόσο σχέση έχει με τα Ελευσίνια Μυστήρια. Αυτός ο χορός ενός ανθρώπου που χτυπάει τη γη για να σηκωθεί στον ουρανό είναι η σχέση με το Κάτω και το Πάνω.

Πόσο σημαντικός είναι ο επιμελητής για έναν καλλιτέχνη;

Επειδή έχω δουλέψει με πολλούς επιμελητές, θεωρώ ότι ένας επιμελητής είναι σημαντικό πρόσωπο. Σε εμπνέει να κάνεις πράγματα και από την άλλη επειδή «κουβαλάει το πρόβλημα» με έναν τρόπο σε πείθει, το εισπράττεις αυτό με τη συναναστροφή και σε απογειώνει.

Σας διαλέγει ή τον διαλέγετε;

Συνήθως σε διαλέγουν, αλλά αυτά είναι και αγάπες. Αλλες κρατάνε, άλλες όχι. Κανείς δεν ξέρει πώς κουμπώνουν μεταξύ τους αυτά τα σχοινάκια. Μερικοί σε εμπνέουν και πηγαίνεις να τους βρεις. Τον Σαχτούρη δεν πήγα ποτέ μου να τον δω στην Κυψέλη γιατί ήμουν σίγουρος ότι δεν θα μπορούσα να μιλήσω μαζί του αν με ρωτούσε για τους ποιητές που εκείνος αγαπούσε.

Τα κείμενα σας ελκύουν και συμμετέχουν στα έργα σας.

Μου αρέσει να γράφω για τα έργα. Τα κείμενα είναι σημαντικό κομμάτι του έργου. Και τα έργα είναι κείμενα. Μιλάνε αλλιώς. Είναι σπουδαίο να μπορεί κανείς να γράφει. Ενώ υπάρχει αυτός ο χείμαρρος λέξεων, υπάρχουν τόσο πολλά βιβλία, υπάρχει ένα έλλειμμα. Οσο πιο πολλά ρίχνουμε μέσα, τόσο βαθαίνει το πηγάδι. Από τη μία δεν χρειαζόμαστε αυθεντίες, από την άλλη έχουμε ανάγκη από δασκάλους. Από τη μία υπάρχει κύμα νεοσυντηρητισμού, από την άλλη απορρίπτονται τα πάντα σε δευτερόλεπτα.

Τι σας απασχολεί τελευταία;

Λέει ο Σενέκας ότι η Ελευσίνα κρύβει ένα μυστικό για εκείνους που θα την επισκεφτούν δεύτερη φορά. Πίστευαν ότι γίνονταν μυήσεις δύο φορές. Επρεπε να ξαναπάς ύστερα από καιρό για να κάνεις ένα μυητικό ταξίδι. Με τρώει λοιπόν η Ελευσίνα ως Πολιτιστική Πρωτεύουσα αυτή τη φορά. Είναι και ο Μιχαήλ Μαρμαρινός (ο καλλιτεχνικός διευθυντής της διοργάνωσης) πολύ γοητευτικός, εξαιρετικός συνομιλητής. Είναι πολύ γενεσιουργά τα σύννεφα που πατάει, πολύ φιλοπερίεργος, φιλομαθής, ανοιχτός. Σκέφτομαι πολλά πράγματα για ένα δεύτερο έργο σε αυτόν τον ωραίο τόπο. Δεν ξέρω αν θα γίνει ή αν μπορεί να γίνει. Είναι σημαντικό ότι ακόμα κρατά μια ένταση. Η Ελευσίνα δεν είναι μόνο τα αρχαία, είναι και οι άνθρωποι. Δεν υπάρχει τέχνη χωρίς τους ανθρώπους.