Η γροθιά και το τριαντάφυλλο

H Ρόζα Λούξεμπουργκ ήταν, φυσικά, θιασώτης της σοσιαλιστικής επανάστασης. «Κόκκινη Ρόζα» την έλεγαν. Ηταν όμως και μια παθιασμένη γυναίκα, που ερωτευόταν συχνά και τη γοήτευαν η λογοτεχνία, τα λουλούδια, η μουσική, ο ήλιος και η φιλοσοφία. «Αν μπορούσα να φιλήσω τώρα το γλυκό σου στόμα, δεν θα φοβόμουν καμιά δουλειά, μωρό μου», έγραψε σε ένα από τα χίλια γράμματα στον σύντροφό της Λέο Γιόγκιχες. Και σε ένα άλλο παραπονιόταν: «Οταν ανοίγω τα γράμματά σου και βλέπω έξι σελίδες γεμάτες με συζητήσεις για το Πολωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα κι ούτε μια λέξη για την καθημερινή ζωή, αισθάνομαι αδυναμία».

Κι αν ένα από τα μεγάλα προβλήματα της Αριστεράς είναι ότι παρέδωσε τις απολαύσεις στους αντιδραστικούς; Κι αν, για να ξαναδυναμώσει η Αριστερά, πρέπει να επαναπολιτικοποιήσει την έννοια της απόλαυσης, ανακαλύπτοντας εκ νέου την ανατρεπτική δύναμη της χαράς, της τέχνης και του σεξ; Αυτό υποστηρίζει ο γάλλος φιλόσοφος Μικαέλ Φεσέλ στο βιβλίο του «Quartier rouge» που εκδόθηκε πριν από λίγες ημέρες στη Γαλλία (και θα κυκλοφορήσει προσεχώς στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΠΟΛΙΣ). Η Αριστερά, γράφει, καταδικάζει την απόλαυση επειδή είναι ένας τρόπος αποδοχής της πραγματικότητας, η οποία, αντιθέτως, πρέπει να μεταμορφωθεί. Στη συντηρητική σχέση με την απόλαυση όμως, που θεωρεί ότι αφού είμαι καλά, και το σώμα μου είναι ευχαριστημένο, τότε και η οργάνωση της κοινωνίας είναι καλή, πρέπει να αντιταχθεί μια άλλη αντίληψη της απόλαυσης που είναι προσανατολισμένη σε μεγαλύτερη ισότητα.

«Η γροθιά για τον αγώνα, το τριαντάφυλλο για την ευτυχία» είχε πει ο Φρανσουά Μιτεράν στο συνέδριο του Επινέ, το 1971, αναφερόμενος στο έμβλημα του Σοσιαλιστικού Κόμματος. Ηταν η εποχή που οι σοσιαλιστές ήθελαν να αλλάξουν τον κόσμο για να αλλάξουν τη ζωή – είχαν περάσει άλλωστε μόλις τρία χρόνια από τότε που οι εξεγερμένοι του Μάη του ’68 φώναζαν «κάτω από το πλακόστρωτο είναι η παραλία». Στη συνέχεια, λέει ο Φεσέλ σε συνέντευξή του στο περιοδικό «L’ Obs», το τριαντάφυλλο μαράθηκε και η γροθιά χαλάρωσε. Ενα κομμάτι της Αριστεράς αφοσιώθηκε στην οικονομία, αποφάσισε δηλαδή ότι ο καθένας πρέπει να καλλιεργεί τον δικό του κήπο. Ενα άλλο κομμάτι επικεντρώθηκε στην καταγγελία, σε μια προσπάθεια να ξανασφίξει τη γροθιά. Η σχέση όμως ανάμεσα στη μάχη και την απόλαυση, τη διαδήλωση και τη γιορτή, είναι πιο βαθιά από ένα σύνθημα. Δεν πρέπει να ξεχνάμε άλλωστε ότι το τριαντάφυλλο έχει αγκάθια, υπάρχουν δηλαδή απολαύσεις που είναι ανατρεπτικές για το κατεστημένο. Ενα άλλο σύνθημα του ’68 ήταν «Οσο περισσότερο κάνω έρωτα, τόσο μεγαλύτερη όρεξη έχω για επανάσταση. Κι όσο περισσότερο κάνω επανάσταση, τόσο μεγαλύτερη όρεξη έχω για έρωτα».

Μα μπορούμε να ασχοληθούμε με την απόλαυση όταν βαραίνουν στη ζωή μας απειλές όπως η κλιματική αλλαγή ή τα πλήγματα στη δημοκρατία; «Η απόλαυση δεν περιμένει!», απαντά ο 47χρονος καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής. «Η κρίση της Covid και οι περιορισμοί που επιβλήθηκαν μάς έδειξαν πώς η στέρηση ακόμη των πιο απλών απολαύσεων (εστιατόρια, γιορτές, θεάματα) αποτελεί ένα εντελώς πολιτικό πρόβλημα. Αλλά και τα Κίτρινα Γιλέκα, εγκαθιστώντας μπάρμπεκιου στις διασταυρώσεις, εξέφραζαν την ανάγκη να ανακτηθεί μια μορφή χαρούμενης κοινωνικότητας. Η πράξη τους θύμιζε αυτό που η Σιμόν Βέιλ αποκαλούσε “αγνή χαρά”, αναφερόμενη στις εργάτριες του 1936 που, καταλαμβάνοντας τα εργοστάσιά τους, χόρευαν για πρώτη φορά σε έναν χώρο που μέχρι τότε ταυτιζόταν με δουλειά και δυστυχία. Αυτή είναι η θετική πολιτική έννοια της απόλαυσης: ότι επιτρέπει σε αυτούς που τη ζουν να συνειδητοποιήσουν ότι το σώμα τους δεν είναι μόνο μια δύναμη εργασίας. Η απόλαυση αποτελεί έτσι μια πρώτη νίκη επί της αδικίας του κόσμου».

Ο Φεσέλ διαφωνεί με όσους υποστηρίζουν ότι το κίνημα #MeToo εμποδίζει την ηδονή. Γιατί περισσότερο κι από το δικαίωμα να λένε ΟΧΙ, αυτό που τον ενδιαφέρει στον επαναπροσδιορισμό της απόλαυσης από τις γυναίκες είναι το δικαίωμα να λένε ΝΑΙ. «Η ποιήτρια Οντρ Λορντ επιμένει σε αυτή τη διάσταση σε ένα κείμενο αφιερωμένο στον γυναικείο αισθησιασμό: “Πρέπει να ανακτήσουν οι γυναίκες τη δύναμη του ΝΑΙ”. Οχι να λένε μηχανικά ΝΑΙ στους άνδρες, όπως τους έλεγαν οι γονείς τους όταν τις μεγάλωναν, αλλά να λένε ΝΑΙ στη δική τους δυνατότητα για ερωτισμό. Το δικαίωμα να λες ΟΧΙ και το δικαίωμα να λες ΝΑΙ: αυτή η διαλεκτική είναι πολιτική. Και για να απαντήσω σ’ εκείνους που λένε ότι ο φεμινισμός οδήγησε στη μιζέρια και τον τρόμο, θα έλεγα ότι ο φεμινισμός εφηύρε απολαύσεις που δεν καταλαβαίνουν, γιατί η δική τους απόλαυση στηριζόταν στη δυσφορία των γυναικών».

Μέρος της χαράς είναι φυσικά και το γέλιο. «Λένε συχνά ότι η Αριστερά είναι με το μέρος των ηττημένων. Δεν είναι δυνατόν όμως να εγκλωβίζεται στον θρήνο: ας τελειώνουμε επιτέλους με τη μελαγχολία της Αριστεράς! Ακόμη κι ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο θεωρητικός αυτής της μελαγχολίας, θεωρεί το γέλιο κριτική δύναμη. Στο κάτω κάτω μπορούμε να γελάσουμε με το τι έκαναν οι νικητές τη νίκη τους!».

Κάθε τρία χρόνια

Ηταν μια γυναίκα που φυλακίστηκε, βασανίστηκε και δολοφονήθηκε γνωρίζοντας ότι η επανάσταση που είχε ονειρευτεί δεν επρόκειτο να έρθει ποτέ. Ηταν όμως και μια γυναίκα που βαριόταν τις κομματικές συνεδριάσεις, αγαπούσε τα ζώα, έκλαιγε διαβάζοντας ρομαντικά μυθιστορήματα και ερωτευόταν με πάθος κάθε τρία χρόνια, λέει για τη Ρόζα Λούξεμπουργκ η Σώτη Τριανταφύλλου, μεταφράστρια του graphic novel της Κέιτ Εβανς «Κόκκινη Ρόζα» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη. Στην πραγματικότητα, υποστήριζε ένα είδος «ελεύθερου έρωτα» πολύ πριν από τα παιδιά των λουλουδιών. Και στη ρομαντική της ζωή εφάρμοζε τον ίδιο ηθικό κώδικα με την πολιτική της δράση. «Αν δεν μ’ αγαπάς πια, πρέπει να μου το πεις ανοιχτά», έγραψε σε ένα από τα τελευταία της γράμματα στον Γιόγκιχες. Γι’ αυτήν, η σεξουαλική ειλικρίνεια και η προσωπική αυτονομία πηγαίνουν μαζί.