«Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά οι αναλογίες είναι διδακτικές»

Ο Αγγελος Χανιώτης είναι ένας άνθρωπος με πολλές ιδιότητες. Καθηγητής Ιστορίας και Κλασικών Σπουδών στο Institute of Advanced Studies (Νιου Τζέρσι), συνεργάτης των ανασκαφών του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης στην Αφροδισιάδα της Μικράς Ασίας και συνδιευθυντής της ανασκαφής της Λύκτου στην Κρήτη, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, έχει επιμεληθεί και γράψει πλήθος μελετών που αφορούν την ελληνική αρχαιότητα, καθώς και την ιστορία του πολιτισμού, της κοινωνίας και της οικονομίας του ελληνιστικού κόσμου. Η «Εποχή των κατακτήσεων», η νεότερη έκδοση που κυκλοφορεί από τις ΠΕΚ, είναι η ανάλυση και παρουσίαση μιας περιόδου πέντε αιώνων (336 π.Χ.-138 μ.Χ.), που τα βαθύτατα ίχνη της εξακολουθούν να είναι παρόντα. Τις επισημάνσεις που τέθηκαν υπόψη του, είχε την καλοσύνη να σχολιάσει.

Ο τίτλος «Η εποχή των κατακτήσεων» προσδιορίζει κατακτήσεις σε όλους τους τομείς: στρατιωτικούς, πολιτικούς, οικονομικούς, κοινωνικούς, πνευματικούς, τεχνολογικούς, θρησκευτικούς. Καλύπτοντας 474 χρόνια, από τον Μέγα Αλέξανδρο (336 π.Χ.) ως τον Αδριανό (138 μ.Χ.), είναι για εσάς «η μακρά ελληνιστική περίοδος»…

Σε όλη μου την έρευνα, ήδη από τότε που έγραφα τη διδακτορική μου διατριβή (1983-1984), διαπίστωνα ότι για να κατανοήσω φαινόμενα σχετικά με τη θρησκεία, την κοινωνία και τον πολιτισμό έπρεπε να συνεξετάζω δύο περιόδους που παραδοσιακά μελετώνται χωριστά: την ελληνιστική εποχή (από τον Αλέξανδρο έως την Κλεοπάτρα) και τους αυτοκρατορικούς χρόνους (περίπου από τον Αύγουστο έως τα τέλη του 2ου αιώνα μ.Χ.). Αυτή η «μακρά ελληνιστική εποχή», είναι η περίοδος που η πολιτική και κοινωνική ζωή των Ελλήνων δεν περιορίζεται στον ελλαδικό χώρο και τον χώρο των ελληνικών αποικιών στις ακτές της Μεσογείου και του Ευξείνου, αλλά εκτείνεται από την Αδριατική ως την Κεντρική Ασία και από τη Λιβύη ως την Κριμαία. Είναι η περίοδος της μεγαλύτερης διάδοσης της πόλεως ως μορφής κοινοτικής οργάνωσης, αλλά και της μεγαλύτερης διάδοσης της ελληνικής γλώσσας ως γλώσσας επικοινωνίας. Είναι η περίοδος που ο ελληνικός πολιτισμός αγκαλιάζει την τότε οικουμένη. Οι εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου ήταν το έναυσμα, η παγιοποίηση των συνόρων της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στον Ευφράτη είναι το ανώτατο χρονολογικό όριο. Είναι επίσης μια περίοδος που από πολλές πλευρές έχει συγγένεια με την εποχή μας. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Καβάφης, ευαίσθητος και διεισδυτικός παρατηρητής της ιστορίας, είχε αφιερώσει τα περισσότερα από τα «ιστορικά» ποιήματά του όχι στην κλασική εποχή, αλλά ακριβώς σε αυτή την περίοδο και στην ύστερη Αρχαιότητα, δηλαδή σε δύο σημαντικές περιόδους για τη διαμόρφωση πολιτιστικών και θρησκευτικών ταυτοτήτων σε ένα πολυπολιτισμικό περιβάλλον.

Θα έλεγε κανείς πως ο Μέγας Αλέξανδρος άφησε στους Διαδόχους του και στους κληρονόμους τους την «κατάρα» της μίμησης του κατακτητικού έργου του. Και εκείνοι, κυρίαρχοι μεγάλων εκτάσεων, διαφορετικών κοινωνιών, απόγονοι ηγεμόνων πόλεων, έγιναν ηγεμόνες ενός πλήθους πόλεων και ομοσπονδιών, ηγεμόνες αυτοκρατοριών.

Οντως η imitatio Alexandri, η μίμηση του Αλεξάνδρου, αποτελεί καθοριστικό παράγοντα και για τους ελληνιστικούς μονάρχες, αλλά και για ρωμαίους στρατηγούς και αυτοκράτορες. Αλλά εκτός από την «κατάρα» της μίμησης υπάρχει και η «κατάρα» της διαρκούς επέκτασης. Η διεκδίκηση ηγεμονικής θέσης μοιάζει με τη χρήση ενός ποδηλάτου· αν σταματήσεις να γυρίζεις το πετάλι, αργά ή γρήγορα θα πέσεις· αν ως ηγεμονική δύναμη σταματήσεις να διευρύνεις ή να προστατεύεις τη ζώνη επιρροής σου, η ηγεμονική θέση θα αμφισβητηθεί. Αυτό εξηγεί σε μεγάλο βαθμό και τους πολέμους μεταξύ των Διαδόχων και των μεταγενέστερων βασιλέων και τη ρωμαϊκή επέκταση.

Ως προς τον ετερογενή χαρακτήρα των βασιλείων και μετά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας θα ήθελα να επισημάνω ότι πολυεθνικά κράτη υπήρξαν και πριν από τον Αλέξανδρο – π.χ. η Περσική Αυτοκρατορία. Η καινοτομία του Αλεξάνδρου, που βρήκε μιμητές, ήταν η ίδρυση πόλεων με ελληνικούς θεσμούς και η εγκατάσταση στρατιωτικών αποίκων έως τα βάθη της Ασίας. Και ενώ στην πολιτική ενοποίηση της αυτοκρατορίας του απέτυχε – η αυτοκρατορία του διαλύθηκε μετά τον θάνατό του – , αυτή η καινοτομία ήταν η βάση για αυξημένη πολιτιστική σύγκλιση.

Στην πρώτη φάση της «μακράς ελληνιστικής περιόδου» από τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου ως τον θάνατο της Κλεοπάτρας (30 π.Χ.), ο πόλεμος είναι πανταχού παρών. Ενώ οι Διάδοχοι, οι κληρονόμοι τους, λογιών ευνοούμενοι, σφετεριστές και τυχοδιώκτες αλληλομάχονται και χτίζουν σταθερά και ασταθή βασίλεια, βάρβαροι, όπως οι Γαλάτες, δημιουργούν ανατροπές.

Σε καμιά άλλη περίοδο της ελληνικής ιστορίας δεν υπάρχει τέτοια πυκνότητα πολέμων. Και δύσκολα θα βρούμε άλλη περίοδο της ελληνικής ιστορίας κατά την οποία ο πόλεμος είχε ανάλογες επιπτώσεις σε κάθε πτυχή της ζωής: στην οικονομία (με καταστροφές και λαφυραγωγήσεις), την πολιτική και την κοινωνία (με την ανάγκη για πεπειραμένη πολιτική και στρατιωτική ηγεσία, με τις μετακινήσεις πληθυσμών), στην τέχνη και τη λογοτεχνία, ακόμα και στη θρησκεία, με την εισαγωγή νέων λατρειών από μισθοφόρους και τη δημοτικότητα θεών-σωτήρων, για να αναφέρω λίγα παραδείγματα. Αυτό το θέμα το εξετάζω λεπτομερέστερα σε παλαιότερο βιβλίο μου, που κυκλοφόρησε στα αγγλικά το 2005 (Ο πόλεμος στην ελληνιστική εποχή: κοινωνική και πολιτιστική ιστορία), αλλά τα σχετικά φαινόμενα θίγονται και στην Εποχή των Κατακτήσεων.

Σε αυτή τη χρονική περίοδο ο ρόλος των γυναικών είναι καταλυτικός. Πόλεμοι κηρύσσονται στο όνομά τους. Πόλεις χτίζονται στο όνομά τους. Ο γιος ερωτεύεται τη σύζυγο του πατέρα του και ο πατέρας του δέχεται αυτόν τον δεσμό. Η Βερενίκη κερδίζει μια θέση στο στερέωμα χάρη στην «κόμη» της. Ισχύει το cherchez la femme, το «πυρ, γυνή και θάλασσα».

Αναπόφευκτα αυτές οι γυναίκες που μνημονεύονται στις γραμματειακές πηγές – οι γυναίκες που αναφέρετε – είναι οι επώνυμες γυναίκες, τα μέλη δυναστειών, οι γυναίκες με την πολιτική επιρροή, από την Ολυμπιάδα ως την Κλεοπάτρα· η διάδοση της μοναρχίας ως μορφής πολιτειακής οργάνωσης ήταν εκείνη που έδωσε τη δυνατότητα σε ικανές και φιλόδοξες γυναίκες, μητέρες, συζύγους, αδελφές, ερωμένες και θυγατέρες βασιλέων, να παίξουν σημαντικό πολιτικό ρόλο. Για μένα, ωστόσο, πιο ενδιαφέρον φαινόμενο είναι η μελέτη του αυξημένου ρόλου των γυναικών στην οικονομία και την κοινωνία. Οι μεταναστεύσεις, η απουσία των αντρών για μακρά διαστήματα σε πολέμους, οι γάμοι μεταξύ αντρών και γυναικών από διαφορετικές πόλεις, η δυνατότητα γυναικών να διαχειρίζονται την περιουσία τους, είχαν ως αποτέλεσμα οι γυναίκες να μην είναι στη σκιά της ιστορίας όπως σε προγενέστερες περιόδους. Τις βλέπουμε να κάνουν αφιερώματα σε ιερά, να κάνουν δωρεές, να αναλαμβάνουν χάρη στην περιουσία τους δημόσια αξιώματα, να αποκτούν φωνή και να μας μιλούν μέσα από επιστολές που σώζονται σε παπύρους, αφιερώσεις σε ιερά, σε επιτύμβια μνημεία και σε κάποια (λίγα) ποιήματα.

Ο ιστορικός Πολύβιος εισάγει τον όρο «συμπλοκή», προσδιορίζοντας μια μακρά περίοδο (από το 220 π.Χ. και μετά) πολιτικών και στρατιωτικών γεγονότων σε πολύ μεγάλη έκταση, που έφερε τους Ρωμαίους στα Βαλκάνια και από εκεί στην Ασία. Η παρακμή και πτώση των ελληνιστικών βασιλείων στην Ασία και την Αίγυπτο, η αναζήτηση στήριξης από τους Ρωμαίους, διευκόλυναν τη ρωμαϊκή κατάκτηση.

Η «συμπλοκή» του Πολύβιου έχει αρκετές αναλογίες με τη σημερινή παγκοσμιοποίηση, όταν βλέπουμε πώς κάποιες εξελίξεις, π.χ. στο Καζακστάν ή το Μάλι, έχουν επιπτώσεις σε μακρινές περιοχές. Αυτό καθιστά τη μελέτη της ελληνιστικής ιστορίας και της ρωμαϊκής επέκτασης από τον 3ο έως τον 1ο αιώνα π.Χ. πολύ διδακτική. Αν εξαιρέσουμε κάποιες στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Αδριατική, οι Ρωμαίοι στον ελλαδικό χώρο ήρθαν πρώτα ως «καλεσμένοι» ελληνικών κρατών που επιχείρησαν να τους χρησιμοποιήσουν στις συγκρούσεις τους. Γενικά υπάρχει η τάση να βλέπουμε τη ρωμαϊκή επέκταση ως κεφάλαιο της ρωμαϊκής ιστορίας· από το 200 π.Χ. και μετά είναι κεφάλαιο της ελληνικής ιστορίας· οι κινητήριες δυνάμεις και οι πρωταγωνιστές δεν είναι μόνο στη Ρώμη – οι μεγάλοι στρατηγοί. Είναι και στις αυλές των ελληνιστικών βασιλείων και σε πόλεις όπως η Αθήνα, η Ρόδος και η Σπάρτη, ή σε ομοσπονδιακά κράτη όπως η Αχαϊκή Συμπολιτεία.

Η δεύτερη φάση της «μακράς ελληνιστικής περιόδου» (30 π.Χ.-138 μ.Χ.), η λεγόμενη «ρωμαιοκρατία», είναι η συνέχεια αυτοκρατορικής ηγεμονίας, όπου το «προ-μακεδονικό» και το «μετα-αλεξανδρινό παρελθόν» συγκλίνουν, εξού και η «συμπλοκή».

Μετά την ανάληψη της μοναρχικής εξουσίας από τον Αύγουστο και την ένταξη και των τελευταίων ελληνιστικών κρατών στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία πολλά αλλάζουν στο πολιτικό σκηνικό, όπως η εισαγωγή επαρχιακής διοίκησης και η επίδραση ολιγαρχικών ρωμαϊκών θεσμών στους θεσμούς των ελληνικών πόλεων. Αλλά η «ρωμαιοκρατία» είναι για τις περισσότερες ελληνόφωνες επαρχίες περίοδος ειρήνης και οικονομικής ανάπτυξης. Και κυρίως είναι περίοδος ολοκλήρωσης τάσεων στην κοινωνία και τους πολιτικούς θεσμούς που είναι ευδιάκριτοι ήδη στους πρώτους αιώνες μετά τον Αλέξανδρο. Αναφέρω κυρίως τον ρόλο της πλούσιας ελίτ και την εξάρτηση των πόλεων από ευεργέτες. Αλλά είναι και μια εποχή κινητικότητας λογίων και καλλιτεχνών χωρίς προηγούμενο. Στο νέο «θέατρο» της αυτοκρατορίας ο ελληνικός πολιτισμός είναι πρωταγωνιστής και μερικά από τα σημαντικότερα έργα της ελληνικής γραμματείας, όπως τα έργα του Στράβωνα, του Πλουτάρχου, του Αρριανού, του Λουκιανού, του Παυσανία, προέρχονται από αυτή την περίοδο. Είναι περίοδος τεράστιας ακμής της ρητορικής, αλλά και σημαντική εποχή για την ιατρική και τη φιλοσοφία. Επίσης είναι περίοδος μεγάλων οικοδομικών προγραμμάτων που έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους στις πόλεις που ζούμε. Αναφέρω το Ηρώδειο, την Πύλη του Αδριανού, τους «Αέρηδες» και τη Ρωμαϊκή Αγορά στην Αθήνα.

Είναι η εποχή όπου η δημοτικότητα των παλαιών θεών, οι αιγυπτιακές λατρείες και απομιμήσεις, οι ιουδαϊκές επιδράσεις και μονοθεϊστικές τάσεις, οι μαγείες και οι «θεοβλαβείς» τσαρλατάνοι οδηγούν στον χριστιανισμό και τη θρησκευτική μισαλλοδοξία. Είναι μια νέα «αυτοκρατορία».

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι νέες θεότητες και νέες θρησκευτικές ιδέες «κατακτούν» τη σκέψη και το συναίσθημα των ανθρώπων· και από αυτή την πλευρά δικαιούμαστε να μιλάμε για «εποχή των κατακτήσεων». Στον νέο αχανή κόσμο ο άνθρωπος αισθάνεται πιο έντονα την ανάγκη να στηριχθεί σε κάποια πίστη και στρέφεται σε θεότητες που υπόσχονται προστασία σε αυτόν τον κόσμο και ευδαιμονία στο επέκεινα. Η συνηθισμένη επίκληση των θεών που συγκεντρώνουν ομάδες αφοσιωμένων πιστών είναι «μέγας» ή «μεγάλη». Για αυτόν τον λόγο χαρακτηρίζω ως «μεγαθεϊσμό» την κύρια θρησκευτική τάση αυτής της περιόδου: την αφοσίωση σε μια θεότητα που κάνει εμφανή την ισχύ της με θαύματα (επιφάνειες) και που θεωρείται δίκαιη και παρούσα. Παρά τη διάδοση και τον ανταγωνισμό λατρειών, τα φαινόμενα βίαιων συγκρούσεων μεταξύ αλλοδόξων είναι περιορισμένα. Σχετίζονται κυρίως με δύο θρησκευτικές ομάδες που ζητούν από τα μέλη τους αποκλειστική αφοσίωση στον έναν και μοναδικό θεό τους: τους Ιουδαίους και τους Χριστιανούς. Στην αυτοκρατορική εποχή βρίσκονται οι ρίζες τις μισαλλοδοξίας, που τυραννά και την εποχή μας.

Από τον Φίλιππο Β’ στον Αδριανό

Με τον Φίλιππο Β’, τον πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, έχουμε την δημιουργία του πρώτου «Πανελλήνιου». Με τον Αδριανό, έχουμε το δεύτερο «Πανελλήνιο», την αποκάλυψη της ελληνικής «οικουμένης».

Είναι παράδοξο ότι η ώθηση και για την Πανελλήνια Συμμαχία του Φιλίππου Β΄, την οποία παρέλαβε ο Αλέξανδρος και που την επανίδρυαν κατά καιρούς ελληνιστικοί βασιλείς, αλλά και για το Πανελλήνιον του Αδριανού ήρθε από προσωπικότητες που δεν ανήκουν στον κόσμο των ελληνικών πόλεων, από μονάρχες. Η μεγάλη διαφορά είναι ότι ο Φίλιππος ενδιαφερόταν για μια στρατιωτική συμμαχία για τον πόλεμο που σχεδίαζε κατά των Περσών, ενώ ο Αδριανός φιλοδοξούσε να ενώσει συμβολικά τις πόλεις που είχαν ελληνική καταγωγή στην Αθήνα, που είχε χάσει την πολιτική της σημασία, αλλά διατηρούσε την πρωτεύουσα θέση της στον πολιτισμό ως έδρα των μεγάλων φιλοσοφικών και ρητορικών σχολών. Το πρόγραμμα του Φιλίππου ήταν πολιτικό, του Αδριανού πολιτιστικό. Ενώ το μεγαλόπνοο πολιτικό πρόγραμμα του Φιλίππου δεν είχε μακροχρόνια συνέχεια, αφού τα ελληνικά κράτη παρέμειναν διχασμένα ως την κατάκτησή της, το πολιτιστικό πρόγραμμα του Αδριανού ήταν η κατάληξη, όχι η αρχή, μιας διαδικασίας πολιτιστικής σύγκλισης του ελληνισμού.

Το κείμενο της «Εποχής των Κατακτήσεων» έχει αρκετές αναφορές στα πράγματα της εποχής μας. Για παράδειγμα, η φαντασμαγορία μιας επιβλητικής πτολεμαϊκής γιορτής παραπέμπει στη δυναστεία των Κιμ της Βόρειας Κορέας.
Παραδοσιακά η θεματολογία της αρχαίας ιστορίας επηρεάζεται από τον προβληματισμό που κυριαρχεί στην εποχή του εκάστοτε ιστορικού. Ετσι για τους ιστορικούς των αρχών του 20ού αιώνα, περιόδου πολεμικών συρράξεων, αρχαία ιστορία ήταν κυρίως η στρατιωτική και διπλωματική ιστορία. Η θεματολογία της αρχαίας ιστορίας διευρύνθηκε, κυρίως από τη δεκαετία του 1960 και μετά. Ετσι σταδιακά βλέπουμε να εισάγονται νέα θέματα, όπως η μελέτη των γυναικών, της σεξουαλικότητας, της δουλείας, των ταυτοτήτων, της διγλωσσίας, της οικολογίας, του συναισθήματος, των αισθήσεων. Ειδικά η «μακρά ελληνιστική εποχή» προσφέρεται για συγκρίσεις με φαινόμενα της εποχής μας, όπως η παγκοσμιοποίηση, οι νέες θρησκείες και οι αιρέσεις, η θεατρική συμπεριφορά πολιτικών, ο λαϊκισμός, η υπονόμευση και η παρακμή δημοκρατικών θεσμών, τα αυταρχικά καθεστώτα, η πολυπολιτισμικότητα, η τεχνολογική επανάσταση. Ετσι, αν και η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, η επισήμανση αναλογιών είναι διδακτική. Ο ρόλος της αρχαίας ιστορίας πηγαίνει πολύ πέρα από την ικανοποίηση της περιέργειάς μας για τη ζωή σε μακρινές εποχές· ουσιαστικά συνίσταται στα ερεθίσματα για σκέψη που προσφέρει.