Βάζοντας το Ρίο ντε Ζανέιρο στον χάρτη

Το μέλλον του πολεοδομικού σχεδιασμού μπορεί να είναι στη δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Βραζιλίας. Αλλά δεν βρίσκεται κατά μήκος της αστραφτερής προκυμαίας της Ipanema, με μερικά από τα πιο ακριβά ακίνητα στη Λατινική Αμερική. Ούτε στην περιοχή Centro, που ανακαινίστηκε για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2016 και τώρα βρίσκεται στο επίκεντρο ενός μεγάλου σχεδίου αστικής ανάπλασης. Για να δείτε το μέλλον των πόλεων ταξιδέψτε πέρα από τη λιμνοθάλασσα Rodrigo de Freitas μέχρι να φτάσετε στη γειτονιά Jardim Botânico και μετά κοιτάξτε στους λόφους, όπου η συνοικία Rocinha έχει ανέβει στις πλαγιές.

Ο ρυθμός αστικοποίησης παγκοσμίως έχει επιταχυνθεί δραματικά τα τελευταία χρόνια. Σε ολόκληρο τον πλανήτη, κάθε επτά εβδομάδες χτίζεται το αντίστοιχο ενός νέου Λονδίνου. Αυτή η εκρηκτική ανάπτυξη αποτελείται κυρίως από «άτυπες γειτονιές». Στη Βραζιλία ονομάζονται φαβέλες. Η Rocinha είναι η μεγαλύτερη από τις πολλές φαβέλες που είναι διάσπαρτες στο έδαφος του Ρίο ντε Ζανέιρο.

Το 2003, η πόλη του Μεντεγίν, στην Κολομβία, πρωτοστάτησε σε μια νέα προσέγγιση στις φτωχογειτονιές. Αντί να υποκύψουν στον πειρασμό του επανασχεδιασμού, οι πολεοδόμοι καθοδηγήθηκαν από τρεις αρχές. Πρώτον, θα διατηρούσαν τον αστικό ιστό των άτυπων γειτονιών όπου ήταν δυνατόν. Δεύτερον, θα δημιουργούσαν νέους δημόσιους χώρους, όπως μια πλατεία, μια βιβλιοθήκη ή ένα γήπεδο ποδοσφαίρου.

Και, τρίτον, θα δημιουργούσαν νέες συνδέσεις μεταξύ των περιοχών της πόλης, όπως με την κατασκευή ενός δικτύου τελεφερίκ. Τα οφέλη της νέας φόρμουλας έγιναν γρήγορα εμφανή. Το στιγματισμένο για βίαιο έγκλημα στον δρόμο, το Μεντεγίν, σύντομα αναγνωρίστηκε για την επιτυχία της αστικής ανανέωσής του. Τα σχέδια για τη χαρτογράφηση της Rocinha τώρα μπορούν επίσης να βοηθήσουν να διασφαλιστεί ότι οι κάτοικοί της αναγνωρίζονται ως πλήρεις πολίτες. Οι κάτοικοι των φαβέλων ζουν εδώ και καιρό ως Βραζιλιάνοι δεύτερης κατηγορίας, κατοικώντας σε αόρατες, αχαρτογράφητες γειτονιές με περιορισμένη πρόσβαση στα οφέλη και την προστασία των δημόσιων ιδρυμάτων.

Μια τρισδιάστατη σάρωση θα μπορούσε να βγάλει τις φαβέλες, με όλες τις παγίδες και τις δυνατότητές τους, έξω από τη σκιά. Το πείραμα βρίσκεται σε εξέλιξη και τα αποτελέσματά του θα γίνουν σαφή μόνο με την πάροδο του χρόνου. Αλλά εάν είναι επιτυχές, το πρόγραμμα θα προσφέρει νέες δυνατότητες για τις πόλεις τού αύριο. Η ανανέωση του Rocinha θα μπορούσε να δείξει τη δυνατότητα για μια σύνθεση δύο διαχρονικών τρόπων αστικοποίησης: σχεδιασμός από πάνω προς τα κάτω και αποκεντρωμένη κατασκευή από αισιόδοξους, εργατικούς κατοίκους. Μια μέρα, αυτές οι δυνάμεις μπορεί να αλληλοενισχύονται, στις ηλιόλουστες πλαγιές του Ρίο ντε Ζανέιρο, όπου οι φαβέλες – τόσο δέντρα όσο και γειτονιές – έχουν βαθιές ρίζες.

Ο Κάρλο Ράτι είναι διευθυντής στο Senseable City Lab στο MIT και συνιδρυτής στο γραφείο σχεδιασμού και καινοτομίας Carlo Ratti Associati.