Το φαινόμενο της υψηλής θνησιμότητας και πώς επεξηγείται

Η Ελλάδα παρουσίασε μια εξαιρετική επίδοση στην αντιμετώπιση της πανδημίας το 2020. Σημειώθηκαν ελάχιστοι θάνατοι με αποτέλεσμα να ταξινομηθεί μαζί με τη Φινλανδία και τη Νορβηγία στις τρεις επιτυχέστερες ευρωπαϊκές χώρες. Ηρθε όμως η ζοφερή συνέχεια του φθινοπώρου του 2020 που έδωσε σχεδόν 6.500 θανάτους και που ακολουθήθηκε από δύο άκρως δυναμικά επιδημικά κύματα που μέχρι στιγμής έχουν αθροίσει άλλες 14.500 απώλειες. Η σύγκριση με τις προηγμένες ευρωπαϊκές χώρες, ιδίως το τελευταίο εξάμηνο, ταξινομεί τη χώρα μας σε δυσμενή θέση θνησιμότητας ανά εκατομμύριο πληθυσμού. Το πρόβλημα καθίσταται δυσεξήγητο αν κάποιος εξετάσει την εμβολιαστική κάλυψη της χώρας που μπορεί να μην είναι η επιθυμητή αλλά είναι ικανοποιητική. Παρακάτω συνοψίζονται μερικοί λόγοι που μπορεί να επεξηγούν το φαινόμενο αυτό.

Ορισμός θανάτου από κορωνοϊό: Η πλειονότητα των θανάτων από κορωνοϊό αφορά άτομα ηλικιωμένα με σοβαρά υποκείμενα νοσήματα. Στις περιπτώσεις αυτές ο θάνατος επισυμβαίνει αρκετές ημέρες από τη λοίμωξη, η οποία κατ’ ουσία παροξύνει τα υποκείμενα νοσήματα που συμβάλλουν εντέλει  αποφασιστικά στο συμβάν. Καθοριστική αφορμή ασφαλώς είναι η λοίμωξη, αλλά στις αιτίες θανάτου προφανώς συμπεριλαμβάνονται και τα υποκείμενα νοσήματα π.χ. καρκίνος. Η Ελλάδα χρησιμοποιεί τον αυστηρότερο ορισμό του θανάτου από Covid-19 όπως τον προτείνει ο ΠΟΥ. Πολλές χώρες όμως δεν πράττουν το ίδιο, με αποτέλεσμα να καταγράφουν λιγότερους θανάτους οφειλόμενους στον κορωνοϊό.

Δημογραφικό πρόβλημα: Η Ελλάδα είναι μια χώρα που η ποιοτική σύνθεση του πληθυσμού συμπεριλαμβάνει μεγάλο ποσοστό υπερηλίκων με πολλά χρόνια υποκείμενα νοσήματα όπως διαβήτης, ΧΑΠ, καρδιαγγειακά, κακοήθεις, παχυσαρκία.

Εκθεση στη μόλυνση ευάλωτων πληθυσμιακών ομάδων: Η δομή μιας τυπικής ελληνικής οικογένειας συμπεριλαμβάνει τον συγχρωτισμό τριών γενιών. Παιδιά, γονείς και παππούδες/γιαγιάδες. Με αυτό τον τρόπο διευκολύνεται μέσω της ενδοοικογενειακής διασποράς η μόλυνση του ευάλωτου πληθυσμού των υπερηλίκων με τις γνωστές συνέπειες.

Διαφορές στην εμβολιαστική κάλυψη: Είναι ίσως ο σημαντικότερος λόγος που μπορεί να επικαλεστεί κάποιος. Μεγάλη σημασία έχει το εμβολιαστικό ποσοστό στην ηλικιακή ομάδα άνω των 60 ετών. Στον τομέα αυτό η χώρα μας δεν τα έχει πάει καλά. Στο κρίσιμο διάστημα του τρίτου και τέταρτου κύματος περισσότεροι από μισό εκατομμύριο άνθρωποι έμειναν εμβολιαστικά ακάλυπτοι. Είναι ακριβώς η πληθυσμιακή ομάδα που έδωσε περισσότερο από το 70% των θανάτων.

Προσβασιμότητα σε αποτελεσματική ιατρική φροντίδα: Είναι γεγονός ότι πολλοί θάνατοι αφενός συνδέονται με αργοπορημένη προσέλευση του ασθενούς αλλά και με την ποιότητα της ιατρικής/νοσοκομειακής φροντίδα. Η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών εξαρτάται καθοριστικά από την πίεση του εκάστοτε τοπικού υγειονομικού σχηματισμού αλλά και την εξειδίκευση και οργάνωσή τους. Ο λόγος αυτός πιθανώς υπεισέρχεται σημαντικά σε φαινόμενα εκσεσημασμένης θνησιμότητας σε γεωγραφικές περιοχές και σε καθοριστικά χρονικά σημεία μεγάλης επιδημιολογικής επιβάρυνσης.

Εκβαση νοσοκομειακών ασθενών: Η νοσοκομειακή εξειδικευμένη ποιοτική φροντίδα βαριά ασθενών με ή χωρίς διασωλήνωση θεωρείται καθοριστικής σημασίας για την τελική καλή ή κακή έκβαση. Με το θέμα αυτό δεν συνδέεται μόνο η ιατρική κατάρτιση, η στελέχωση και η πιστοποίηση των ειδικών κλινικών και μονάδων εντατικής των νοσοκομείων. Συμμετέχουν και άλλα ζητήματα όπως αυτό των ενδονοσοκομειακών λοιμώξεων και του εποικισμού των ασθενών post-Covid-19 από δευτερογενείς, ανθεκτικές στις αντιβιώσεις, καταστρεπτικές λοιμώξεις. Το θέμα των ανθεκτικών μικροβίων/μικροοργανισμών είναι ζωτικής σημασίας και συνδέεται με την ανεξέλεγκτη και αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών χρονίως στη χώρα μας, η οποία αποτελεί πανευρωπαϊκό παράδειγμα αποφυγής στον τομέα αυτόν.

Θα ήταν σκόπιμο στο σημείο αυτό να τονιστεί ότι στην εκσεσημασμένη θνησιμότητα δεν συμβάλλει κάθε φορά ένας ή δύο από τους παραπάνω λόγους αλλά ο συνδυασμός τους. Είναι αναγκαίο να γίνουν εξειδικευμένες μελέτες ποσοτικοποίησης της συμβολής αυτών των παραγόντων στο φαινόμενο της θνησιμότητας, οι οποίες και θα καθορίσουν τις επιβαλλόμενες διορθωτικές στρατηγικές βελτίωσης.

Ο Νίκος Τζανάκης είναι καθηγητής Πνευμονολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, αντιπρόεδρος της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας