Ενα αρχαίο πείραμα γλωσσολογίας

Ο πρώτος εθνολόγος και ιστορικός Ηρόδοτος o Αλικαρνασσεύς μας πληροφορεί (Ιστοριών Β’, 1-2) ότι οι Αιγύπτιοι πίστευαν πως αυτοί είχαν δημιουργηθεί πρώτοι από όλους τους άλλους κατοίκους της γης. Oταν ανέβηκε στον θρόνο ο Φαραώ Ψαμμήτιχος (595-583 π.Χ.) μετά τη νίκη του επί των Ασσύριων κατακτητών και την απομάκρυνσή τους από τη χώρα του, φιλομαθής και φιλοπερίεργος όντας, θέλησε να βεβαιωθεί, αν πραγματικά οι Αιγύπτιοι δημιουργήθηκαν πρώτοι και αναζητούσε αποδείξεις. Από τότε άρχισαν να κυκλοφορούν φήμες ότι οι Φρύγες είχαν δημιουργηθεί πρώτοι, ενώ οι Αιγύπτιοι έρχονταν δεύτεροι μετά τους Φρύγες.

Ο Ψαμμήτιχος, επειδή δεν μπορούσε να μάθει από πουθενά την αλήθεια, σκέφτηκε τελικά να καταφύγει σε κάποιο τέχνασμα που, κατά τη γνώμη του, θα οδηγούσε σε αδιαμφισβήτητο συμπέρασμα. Διάλεξε δυο παιδιά νεογέννητα και τα παρέδωσε σε βοσκό να τα αναθρέψει μαζί με τα γιδοπρόβατά του με τους εξής όρους: να μην ακούγεται λέξη μπροστά στα παιδιά, να εγκατασταθούν σε οίκημα μόνα τους και να μεριμνά ο βοσκός σε τακτά διαστήματα για τον θηλασμό τους από τις κατσίκες, και αφού χορτάσουν γάλα να ασχολείται με τις άλλες εργασίες. Αυτές τις εντολές τις είχε δώσει ο Ψαμμήτιχος γιατί προσδοκούσε να ακούσει από τα παιδιά, εκτός από ασήμαντα γρυλίσματα, ποια λέξη θα ξεστόμιζαν πρώτη, δηλαδή ποιας γλώσσας λέξη θα χρησιμοποιούσαν αυθόρμητα για να επικοινωνήσουν.

Αφού πέρασαν δυο χρόνια από τότε που ο βοσκός ανάθρεφε τα παιδιά, ενεργώντας σύμφωνα με τις εντολές του Φαραώ, μια μέρα καθώς άνοιξε την πόρτα και μπήκε, τα παιδιά πέσαν επάνω του φωνάζοντας «βεκός, βεκός». Ο βοσκός δεν αντέδρασε άμεσα, καθώς όμως η λέξη αυτή επαναλαμβανόταν κάθε φορά που πήγαινε να τα φροντίσει, ειδοποίησε τον δεσπότη του και του πήγε τα παιδιά να τα ακούσει ο ίδιος. Οταν τα άκουσε ο Ψαμμήτιχος να επαναλαμβάνουν την ίδια λέξη, ζήτησε να πληροφορηθεί, ποιοι από τους ανθρώπους χρησιμοποιούν τη λέξη βεκός και τι ακριβώς σημαίνει. Εμαθε από ειδικούς ότι μόνο οι Φρύγες χρησιμοποιούν αυτή τη λέξη που σημαίνει ψωμί, άρτο. Οι Αιγύπτιοι, όταν πληροφορήθηκαν με τη σειρά τους το γεγονός, παραδέχτηκαν ότι οι Φρύγες ήταν πράγματι οι παλαιότεροι κάτοικοι της γης!

Ο Ηρόδοτος σημειώνει ότι άκουσε την ιστορία αυτή από τους Αιγύπτιους ιερείς του Ηφαίστου στη Μέμφιδα. Οι Ελληνες, προσθέτει, λένε άλλα πολλά και διαφορετικά, όπως ότι ο Ψαμμήτιχος έκοψε τις γλώσσες των γυναικών μητέρων των παιδιών και κανόνισε με αυτόν τον τρόπο να γίνει η ανατροφή τους από τις ίδιες μια και δεν μπορούσαν πια να αρθρώσουν λέξη. Και με αυτή, πάντως, την εξίσου «αποκρουστική» παραλλαγή της ίδιας ιστορίας οι Ελληνες δεν αμφισβητούσαν, όπως φαίνεται, το αποτέλεσμα της ιδιόμορφης έρευνας του Φαραώ Ψαμμήτιχου. Είναι γνωστό ότι ο Φαραώ είχε καλές σχέσεις μαζί τους,  είχε μάλιστα προσλάβει μισθοφόρους Ελληνες στον στρατό του, μια ομάδα από τους οποίους είχαν φτάσει ως τη νήσο Ελεφαντίνη στο Ασουάν της Νότιας Αιγύπτου, πλέοντας με ποταμόπλοιο στον Νείλο, και είχαν χαράξει τα ονόματά τους στα πόδια του κολοσσιαίου γρανιτένιου αγάλματος του Ραμσή Β’ που ήταν στημένο στον ναό του στο Αμπού Σιμπέλ.

Ακόμη και αν δεχτούμε τελικά ότι το παραπάνω αφήγημα που παραδίδει ο Ηρόδοτος ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, τόσο το σκεπτικό όσο και η μέθοδος που εφάρμοσε ο Φαραώ στην αντιδεοντολογική και «ανήθικη» έρευνά του, ήταν λάθος. Αλλωστε, οι μόνοι ήχοι που ενδέχεται να είχαν ακούσει τα ταλαίπωρα, έγκλειστα επί δύο χρόνια, παιδιά ήταν τα βελάσματα των τράγων και των αιγών του βοσκού (μπε, μπε), έστω και αν η λέξη βεκός (το β προφερόταν τότε ως μπ) ανήκει πράγματι στη φρυγική ινδοευρωπαϊκή γλώσσα και σημαίνει ψωμί.

Το αφήγημα απηχεί, πιστεύω, το ενδιαφέρον των ανθρώπων της αρχαϊκής περιόδου για την κοσμογονία, τη δημιουργία και την εξέλιξη του είδους μας και την καταγωγή των γλωσσών. Από την εποχή των φυσικών φιλοσόφων της Ιωνίας ως τον Πλάτωνα, τους σοφιστές, τον Αριστοτέλη και τους σύγχρονους ανθρωπολόγους, γενετιστές και γλωσσολόγους, το θέμα της καταγωγής του ανθρώπου, της γλώσσας του και της σχέσης της με τη φύση και τον ίδιο ήταν και εξακολουθεί να είναι επίκαιρο.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας