«Χρειάζεται αποφασιστική αναθεώρηση των δημοσιονομικών κριτηρίων»

Η απόφαση για τα δημοσιονομικά κριτήρια του ευρώ στηρίχθηκε σε υπεραισιόδοξες υποθέσεις για τη μελλοντική ανάπτυξη και για την πρόθεση των κρατών – μελών να δεχτούν τους περιορισμούς που έθετε το ενιαίο νόμισμα, επισημαίνει ο Νιλς Τίγκεσεν, επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Δημοσιονομικού Συμβουλίου (EFB). Πάντως, επεξηγεί ότι η αρχική ιδέα των κριτηρίων ήταν πιο μακροπρόθεσμου ορίζοντα, χωρίς την απαίτηση συμμόρφωσης των κρατών – μελών σε ετήσια βάση. Στη συνέντευξή του στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» ο δανός αξιωματούχος προτείνει την επιστροφή, υπό μία έννοια, των κριτηρίων στο αρχικό, μακροπρόθεσμο πνεύμα και την αποφασιστική αναθεώρησή τους, χωρίς κόκκινες γραμμές, ώστε να ενισχυθεί η σταθερότητα και αξιοπιστία του ευρώ.

Συμμετείχατε στις διαπραγματεύσεις για τη Συνθήκη του Μάαστριχτ. Θεωρείτε ότι η επιλογή των δημοσιονομικών κριτηρίων έγινε τότε κάπως αυθαίρετα;

Ηταν αυθαίρετη έως έναν βαθμό. Τα κριτήρια επιλέχθηκαν διότι ανταποκρίνονταν στους μέσους όρους των μεγεθών της εποχής. Το έλλειμμα στο 3% ήταν περίπου ο μέσος όρος, ενώ ορισμένες χώρες είχαν υιοθετήσει το ποσοστό αυτό ως στόχο. Παράλληλα, το όριο για το χρέος στο 60% ήταν κοντά στον μέσο όρο, κάπως υψηλότερο, μάλιστα. Φυσικά υπήρχαν διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών – μελών, ειδικά για το χρέος, αλλά το βασικό μήνυμα ήταν να προσέξουμε να μην πάμε σε χειρότερα επίπεδα, ενώ είχαν τεθεί ως μακροπρόθεσμη ένδειξη. Αυτό ήταν το πνεύμα για τα κριτήρια και όχι το πώς θα ανταποκριθούν τα κράτη – μέλη υπό διαφορετικές συνθήκες. Το παρακάναμε όταν τέθηκαν τα όρια αυτά σε επίπεδο ετήσιων στόχων και ειδικά όσον αφορά το έλλειμμα. Αλλά και το χρέος είχε θεωρηθεί στόχος πολύ πιο βραχυπρόθεσμος από ό,τι ήταν. Υπό αυτή την άποψη θα έλεγα ότι ήταν κάπως αυθαίρετα και ότι στηρίχθηκαν σε αισιόδοξες υποθέσεις για τη μελλοντική ανάπτυξη, που αποδείχθηκαν υπεραισιόδοξες στη δεκαετία που ακολούθησε.

Θεωρείτε ότι η απόφαση να προχωρήσει η Ευρώπη σε ενιαίο νόμισμα ήταν πολύ αισιόδοξη;

Προχωρήσαμε στο ευρώ για δύο λόγους. Ο ένας ήταν για την ενίσχυση της ενιαίας αγοράς. Πολλοί πίστευαν ότι δεν θα ήταν εφικτή η καλή λειτουργία της ενιαίας αγοράς έχοντας από καιρού εις καιρόν μεγάλες αλλαγές στη συναλλαγματική αξία των νομισμάτων των κρατών – μελών. Δεύτερον, υπήρχε η εκτίμηση ότι με την ενοποίηση των νομισμάτων θα γινόταν πιο συμπαγής η ευρωπαϊκή δομή έναντι σημαντικών κινδύνων, έναντι του δολαρίου, αλλά και των αγορών ενέργειας. Το ευρώ έχει ανταποκριθεί έναντι των δύο αυτών στόχων. Δεν θα βλέπαμε την κοινή αγορά να επιβιώνει με τις αναταραχές που είδαμε τα τελευταία είκοσι χρόνια. Θα είχαμε σημαντικές αποκλίσεις αν είχαμε ακόμη εθνικά νομίσματα. Κάποιες θα ήταν χρήσιμες, αλλά οι περισσότερες θα προκαλούσαν αναστάτωση στην ενιαία αγορά. Παράλληλα, οι διακυμάνσεις έναντι του δολαρίου, αν και ακόμη σημαντικές, είναι πολύ μικρότερες από την εποχή πριν από τη δημιουργία του ευρώ. Εναντι αυτών των δύο στόχων ήταν μια σωστή απόφαση. Η Ευρώπη άδραξε μια ευκαιρία, που φαινόταν ότι υπάρχει στα τέλη της δεκαετίας του ’90, και στηρίχθηκε σε καλά τεκμηριωμένους στόχους, που ικανοποιήθηκαν. Ηταν αισιόδοξη υπό την έννοια ότι υπέθετε ότι οι κυβερνήσεις θα δέχονταν τους περιορισμούς που έθετε το ενιαίο νόμισμα στη δημοσιονομική τους πολιτική και στο σύστημα ισοτιμιών.

Στη χρηματοπιστωτική κρίση το ευρώ δοκιμάστηκε σκληρά, με την Ελλάδα να φτάνει στα πρόθυρα εξόδου, ενώ πολλοί έλεγαν ότι η Ελλάδα δεν έπρεπε να έχει προσχωρήσει στο ευρώ.

Χρειάστηκε κάποιος χρόνος για να μάθουμε να ζούμε με το ευρώ. Συνέβη σε αρκετές χώρες, όχι μόνο στην Ελλάδα. Είδαμε κάποια υπερθέρμανση της οικονομίας κυρίως στον Νότο, αλλά και σε κάποιον βαθμό σε βόρειες χώρες την πρώτη δεκαετία, που επεξηγεί γιατί φτάσαμε στη χρηματοπιστωτική κρίση. Διότι οδήγησε σε αποκλίνοντες πληθωρισμούς σε κάποιες χώρες και σε σημαντικές εξωτερικές ανισορροπίες, και έπρεπε κάπως να διορθωθούν με δεδομένες τις συνθήκες τότε. Η χρηματοπιστωτική σταθερότητα δεν είχε ακόμη ανατεθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο, υπήρχαν επιπλέον χρηματοπιστωτικοί κίνδυνοι, οι οποίοι έπρεπε να αντιμετωπιστούν για να μπορέσει κανείς να ασκήσει σταθερές πολιτικές. Αντιμετωπίστηκαν μέχρι ενός βαθμού με τον ESM, την τραπεζική ένωση. Η χρηματοπιστωτική κρίση ήταν υπό μία έννοια μια τιμωρία, εξαιτίας της έλλειψης μιας πιο προσεκτικής διαχείρισης της κατάστασης τα δέκα πρώτα καλά χρόνια του ευρώ, από τότε που θεσμοθετήθηκε την πρώτη Ιανουαρίου 1999 όταν κλειδώθηκαν οι νομισματικές αξίες. Οπως θυμάστε το ευρώ ήταν σε εικονική μορφή τότε μέχρι την κυκλοφορία του τον Ιανουάριο του 2002.

Τι νομίζετε ότι προέχει τώρα για να ενισχυθεί περαιτέρω η ευρωζώνη;

Είναι ξεκάθαρο ότι η σημερινή κατάσταση είναι διαφορετική από τότε που θεσπίστηκε το πλαίσιο οικονομικής διακυβέρνησης στο Μάαστριχτ και από τότε που εισήχθη το ευρώ. Παράλληλα, υπήρχε βραχυπρόθεσμη προσέγγιση στην εφαρμογή των δημοσιονομικών κανόνων, ενώ παράλληλα δεν υπήρχε αρκετά προσεκτική παρακολούθηση. Θα πρέπει να ξανασκεφθούμε το πλαίσιο αποφασιστικά. Πρέπει να απομακρυνθούμε από τις ετήσιες υπερβολικές παρεμβάσεις στους προϋπολογισμούς, να τους αντιμετωπίζουμε πιο μακροπρόθεσμα, κάτι που μπορούμε να πούμε ήταν η αρχική ιδέα της Συνθήκης που κάπως διαβρώθηκε από τον υπερβάλλοντα ζήλο για την εφαρμογή της ή τουλάχιστον τη φιλοδοξία εφαρμογής της, γιατί στην πραγματικότητα δεν τηρήθηκε. Πρέπει να επικεντρωθούμε στη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του χρέους και να απομακρύνουμε τις κόκκινες γραμμές, οι οποίες απέτρεπαν κοινές προσπάθειες, του είδους που είδαμε στην κρίση της πανδημίας. Με το NGEU και το RRF η Ευρώπη επέδειξε ότι σε καιρούς κρίσης υπάρχει βούληση για παρέμβαση και στήριξη των εθνικών προσπαθειών, κάτι που αποτελεί ελπίδα για το μέλλον. Βέβαια το Ταμείο Ανάκαμψης έχει υιοθετηθεί σε αυστηρώς προσωρινή βάση, οπότε χρειάζεται να αποφασίσουμε πώς θα προχωρήσουμε μετά το 2026. Αν πετύχει θα είναι ευκολότερο να επαναληφθεί. Αυτό δίνει μεγαλύτερη σταθερότητα και αξιοπιστία στο ευρώ. Βλέπουμε μέχρι τώρα έναν πολιτικό δισταγμό για δεσμεύσεις, αλλά υπάρχει, παράλληλα, νέα πολιτική ευαισθησία στη Γερμανία για τα ζητήματα αυτά, στην Ιταλία επίσης, που έλειπε από τη συζήτηση για πολύ καιρό, αλλά και στη Γαλλία. Τα πράγματα θα αλλάξουν, ίσως, πιο γρήγορα από ό,τι νομίζουμε.