Η Ρωσία επιβάλλει τη λήθη

Ο αγώνας εναντίον του αυταρχισμού της εξουσίας είναι ο αγώνας της μνήμης εναντίον της λήθης. Το γνωστό απόσπασμα του Μίλαν Κούντερα το χρησιμοποιούν πολλοί κατά καιρούς για να εξαγάγουν διάφορα συμπεράσματα. Αλλά στην κυριολεξία του έχει απόλυτη εφαρμογή στην προσπάθεια του καθεστώτος Πούτιν, στη Ρωσία, να ανακόψει τη δημόσια δραστηριότητα κάθε δημοκρατικής φωνής.

Στις 28 Δεκεμβρίου 2021, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ρωσίας υιοθέτησε την εισήγηση της Γενικής Εισαγγελίας για την απαγόρευση λειτουργίας της οργάνωσης Μεμοριάλ. Ενας οργανισμός που συγκεντρώνει σπουδαίες πνευματικές προσωπικότητες της χώρας στους κόλπους του υποχρεώνεται να κλείσει, να σταματήσει τη δραστηριότητά του. Σε τι συνίσταται η δραστηριότητα αυτή; Στην τεκμηρίωση και δημοσίευση των εγκλημάτων του κομμουνιστικού καθεστώτος, όχι μόνο τα χρόνια του σταλινικού τρόμου αλλά όλες τις εποχές. Κυρίως, προσωποποιούσε τη μνήμη, που κατά τα άλλα είναι απλώς μια στατιστική: διερευνούσε και αποδείκνυε ποια πρόσωπα, πότε, πού, υπό ποία συγκυρία, κατέληξαν στα γκουλάγκ, στο εκτελεστικό απόσπασμα ή πέθαναν σε κάποιο οργανωμένο πρόγραμμα συλλογικής θανάτωσης (όπως, π.χ., ο λιμός της Ουκρανίας). Αντικείμενο του Μεμοριάλ είναι – ήταν – η καταγραφή και η ψηφιοποίηση αρχείων, η αποκάλυψη και η δημοσίευση των ονομάτων των δημίων, η αναζήτηση ομαδικών τάφων – και, ταυτόχρονα, η έρευνα και η μελέτη της ιστορικής συγκυρίας υπό την οποία ένα κατά τις διακηρύξεις του χειραφετητικό πρόγραμμα διακυβέρνησης που υποσχόταν κοινωνική δικαιοσύνη κατέληξε μια φονική μηχανή αντιφρονούντων.

Το Μεμοριάλ (στα ιδρυτικά στελέχη του οποίου ήταν ίσως ο πιο διάσημος αντικαθεστωτικός της τελευταίας περιόδου της Σοβιετικής Ενωσης, ο Αντρέι Ζαχάροφ), δηλαδή, ήταν ένας οργανισμός αποκάλυψης του δυσάρεστου παρελθόντος της χώρας, τα χρόνια του κομμουνισμού. Ιδρύθηκε τα χρόνια της περεστρόικα, είχε στις τάξεις του μερικές από τις πιο επιδραστικές φωνές των ρωσικών γραμμάτων (ανάμεσά τους, ο κριτικός Ντμίτρι Λιχατσόφ, οι συγγραφείς Γεβγκένι Γεφτουσένκο, Ανατόλι Ριμπακόφ, Βίκτορ Αστάφιεφ και πολλοί άλλοι) και στην πορεία αναμετρήθηκε με θέματα – ταμπού όχι μόνο για τη Σοβιετική Ενωση αλλά και για το ρωσικό έθνος. Ανάμεσα στα θέματα αυτά ήταν η καμπάνια του 1989 για τα 50 χρόνια τότε του Συμφώνου Ρίμπεντροπ – Μόλοτοφ (ουσιαστικά, της συμφωνίας Στάλιν – Χίτλερ, στο ξέσπασμα του Πολέμου, που κατέρρευσε τον Ιούνιο του 1941, όταν ο Χίτλερ κήρυξε τον πόλεμο στην ΕΣΣΔ) και του 1990 για τα 50 χρόνια από το έγκλημα στο Κατίν (όταν αποδείχτηκε ότι τις μαζικές δολοφονίες περίπου 22.000 πολωνών αξιωματικών, αστυνομικών, διανοουμένων, πολιτικών κρατουμένων και αιχμαλώτων πολέμου διέταξε ο Στάλιν και εκτέλεσε η μυστική αστυνομία του). Εκτός από την έρευνα, το Μεμοριάλ λειτουργεί ως μηχανισμός αλληλεγγύης σε πρόσφυγες και σε σημερινούς πολιτικούς κρατουμένους, ενώ είναι η βάση παρατηρητηρίου προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε φυλακές και κατάχρησης εξουσίας σε συγκρούσεις με τους κατασταλτικούς θεσμούς του κράτους.

Είναι, δηλαδή, ένας ενοχλητικός μηχανισμός για το καθεστώς του προέδρου Πούτιν, που στηρίζεται στον αυταρχισμό.

Δεν είναι η πρώτη φορά που το κράτος επετέθη στη δουλειά του Μεμοριάλ. Στο παρελθόν προσπάθησαν να τους αποδώσουν την ιδιότητα του «ξένου πράκτορα», πολλά μέλη τους σύρθηκαν στη Δικαιοσύνη. Αλλά η οργάνωση παρέμεινε ζωντανή και παρεμβατική, επίμονα παρεμβατική.

Και τώρα πρέπει να βρει εναλλακτικούς τρόπους ύπαρξης και παρέμβασης – αφού βρίσκεται απέναντι σε τείχος: ένα τείχος που το ορθώνει ο εθνικισμός σε ρόλο υπερασπιστή των εγκλημάτων του κομμουνισμού. Χαρά στο κουράγιο τους.