Πένθος και ανάταξη μιας παράταξης

Εχουν ήδη διατυπωθεί πολλές βάσιμες εξηγήσεις για το μεγάλο ενδιαφέρον που προκάλεσαν οι εσωκομματικές εκλογές στο ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ. Η σχετική ανάκαμψη της Σοσιαλδημοκρατίας διεθνώς, η συγκυρία της πανδημίας και η επιστροφή του έθνους-κράτους στο πολιτικό προσκήνιο, η σχετική απογοήτευση από το δίπολο ΝΔ – ΣΥΡΙΖΑ και κυρίως η αδυναμία συγκρότησης ενός στέρεου αντιπολιτευτικού λόγου απέναντι στην κυβέρνηση. Ολα αυτά πράγματι αποτελούν σημαντικές αιτίες μιας στροφής στο πολιτικό Κέντρο, στην αναζήτηση μιας τρίτης λύσης. Ομως καμία από αυτές δεν υπήρξε η κρίσιμη.

Ο βασικός λόγος που το ΠΑΣΟΚ προσέλκυσε ξανά τα δημόσια φώτα και χιλιάδες ψηφοφόρους στις κάλπες του είναι η αποφασιστική επιστροφή του πολιτικού συναισθήματος. Της πανελλήνιας συγκίνησης που προκάλεσε ο ξαφνικός θάνατος της προέδρου του κόμματος και διεκδικήτριας της αρχηγίας Φώφης Γεννηματά. Πέρα από το προσωπικό και οικογενειακό δράμα που προκάλεσε αυτό το τραγικό γεγονός, επανέφερε στον χώρο του ΠΑΣΟΚ αυτό πάνω στο οποίο είχε καταφέρει επί μακρόν να συγκροτήσει την ιδεολογική του ηγεμονία και το οποίο είχε απολέσει, τουλάχιστον τα χρόνια της οικονομικής κρίσης: το παραταξιακό συναίσθημα, το αίσθημα δηλαδή ότι παρά τα λάθη και τις μεγάλες του αδυναμίες, το ΠΑΣΟΚ ως φορέας εξουσίας και τα μεμονωμένα πρόσωπα που την ενσάρκωσαν ανήκαν τελικά στην «καλή» πλευρά της ιστορίας.

Οι παλιότεροι θα θυμούνται τη δημόσια συγκίνηση που είχαν προκαλέσει επίσης ο θάνατος του Γιώργου Γεννηματά, της Μελίνας Μερκούρη, ακόμη και του Αντώνη Τρίτση. Δύσκολα μπορεί να συναντήσει κανείς αντίστοιχες λαϊκές αντιδράσεις σε άλλες περιπτώσεις απώλειας πολιτικών προσώπων που δεν έχουν διατελέσει πρωθυπουργοί. Πρόσωπα του ΠΑΣΟΚ, σημαντικοί πρωταγωνιστές στον χώρο του Κέντρου, αποτέλεσαν ιστορικά μια πολύ κρίσιμη πολιτική παράμετρο στην Ελλάδα που τείνουμε να υποτιμήσουμε. Γιατί με κάποιον τρόπο υπήρξαν από μόνα τους συμβολικές αναφορές συλλογικής προοδευτικότητας, ατομικής γενναιότητας, οραματικής και μεταρρυθμιστικής ευαισθησίας. Ακόμη και αν στο παρελθόν είχαν επιτελέσει σκληρούς κομματικούς ρόλους, εν τέλει εξέφρασαν μια όχι χλιαρή αλλά παθιασμένη μετριοπάθεια στα πολιτικά πράγματα της χώρας. Ο χώρος του Κέντρου, ο χώρος του ΠΑΣΟΚ, μπήκε σε κρίση από τη στιγμή που έχασε τα πρόσωπα που εξέφραζαν αυτή τη λεπτή ισορροπία μεταξύ πραγματισμού και συναισθήματος.

Ο ξαφνικός θάνατος της Φώφης Γεννηματά υπενθύμισε στους παλιότερους και γνώρισε στους νεότερους ακριβώς αυτό το κάπως ξεχασμένο πολιτικό ήθος, το τόσο ταυτισμένο με το ΠΑΣΟΚ και τους πρωταγωνιστές του. Από το νοσταλγικό και κριτικό χιούμορ που έχει κατακλύσει εδώ και χρόνια τα social media για τις «παραδεισένιες» εποχές που ζήσαμε επί εποχής κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ, περάσαμε σε μια περίοδο παρατεταμένου πένθους για μια γυναίκα πολιτικό που μάλλον είχαν υποτιμηθεί τόσο τα χαρακτηριστικά της δημοφιλίας της όσο και το γεγονός ότι δεν έκανε ούτε ένα σημαντικό λάθος στις πολιτικές επιλογές της, σε μια πολύ δύσκολη συγκυρία για το κόμμα και τη χώρα.

Από τη δημόσια συγγνώμη που εκφράστηκε για την άδικη κατηγορία ότι δεν συμπαραστάθηκε νομοθετικά στην κοινότητα ΛΟΑΤΚΙ+ μέχρι την απορία των «Ράδιο Αρβύλα» που έγινε viral, «γιατί δεν την ψηφίσαμε αφού ήταν εξαίρεση ήθους και αξιοπρέπειας», ο θάνατος της Φώφης έφερε στο προσκήνιο έναν λόγο λαϊκής αυτοκριτικής. Εναν λόγο καθυστερημένης συνειδητοποίησης ότι το ΠΑΣΟΚ, παρά τα όποια διαχειριστικά του ατοπήματα, έγινε άδικα εξιλαστήριο πολιτικό θύμα για όσα έφερε η οικονομική κρίση.

Ανεξάρτητα από το εάν στο μέλλον ο χώρος του ΠΑΣΟΚ θα μπορέσει να γίνει ξανά το ίδιο κομβικός με το παρελθόν, η συρροή χιλιάδων ψηφοφόρων στις κάλπες του απέδειξε ότι στον συναισθηματικό τομέα της πολιτικής δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί αμελητέα δύναμη. Το κατά πόσο αυτό το συναισθηματικό πολιτικό κεφάλαιο θα μπορέσει να μεταβληθεί σε μια νέα πρόταση και σε ένα ελκυστικό ύφος εξουσίας εναπόκειται σε μεγάλο βαθμό στον νέο του πρόεδρο Νίκο Ανδρουλάκη και στα πρόσωπα που θα επιλέξει να φέρει στο προσκήνιο. Η νίκη του, άλλωστε, απέναντι στον Γιώργο Παπανδρέου, στον γιο του ιδρυτή του κόμματος, αποτελεί μία ακόμη ένδειξη ότι ο χώρος του Κέντρου δεν λειτουργεί με το κληρονομικό δίκαιο, ούτε μόνο με βάση μια στείρα παρελθοντολογία, αλλά αναζητεί μια ομαλή ανανέωση.

Οι προκλήσεις είναι μεγάλες για τη νέα ηγεσία, μια και πράγματι τα βλέμματα και τα αφτιά της κοινωνίας μετά από καιρό ξαναγύρισαν με ενδιαφέρον στον πολιτικό φορέα που σφράγισε τη σύγχρονη πολιτική ζωή της χώρας. Η διάψευση του οπορτουνιστικού ριζοσπαστισμού (δεξιού και αριστερού), η εκτράχυνση των πολιτικών άκρων στην περίοδο της πανδημίας σε μια τυφλή θανατολαγνεία ανοίγουν διάπλατα τις πόρτες στη μεταρρυθμιστική μετριοπάθεια που απέδειξε στο πένθος για το πρόσωπο της Γεννηματά ότι μπορεί να συγκινήσει και να κινητοποιήσει πολιτικά και πάλι. Η μεταρρυθμιστική κόπωση της κυβέρνησης σε συνθήκες παρατεταμένης υγειονομικής κρίσης και το φλερτ της ΝΔ και του ΣΥΡΙΖΑ με πρόσωπα και απόψεις ταυτισμένα με τη δεξιά ή αριστερή ακρότητα αφήνουν πεδίο ανάπτυξης για μια πιο «ακραία κεντρώα» πολιτική θέση.

Βέβαια το στοίχημα του ΠΑΣΟΚ δεν είναι μόνο να ξυπνήσει το συναισθηματικό πολιτικό στοιχείο και να το διατηρήσει ζωντανό. Ακόμη πιο σημαντικό είναι να καταφέρει κάτω από εντελώς διαφορετικές και δύσκολες συνθήκες να εκφράσει τον συμπεριληπτικό πολιτικό λόγο, τον οποίο είχε πάντα μεγάλη ικανότητα να διατυπώνει. Εναν λόγο που θα μιλάει για τον σημαντικό ρόλο του κράτους χωρίς να είναι κρατικιστικός, έναν λόγο που θα μιλά για τα λαϊκά στρώματα χωρίς να είναι λαϊκιστικός, έναν λόγο που θα μιλά για πράσινη ανάπτυξη και όχι πράσινα άλογα… Εναν λόγο που θα φέρει και πάλι σε σύγκλιση τις μεγάλες αντιφάσεις της ελληνικής κοινωνίας, χωρίς να βάλει αυτή τη φορά τα προβλήματά της κάτω από το χαλί.

Ο Βασίλης Βαμβακάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνιολογίας της Επικοινωνίας, ΑΠΘ.