Ηταν τελικά «παρένθεση» ο ΣΥΡΙΖΑ;

Ενα από τα εντυπωσιακότερα ευρήματα της ψηφοφορίας της περασμένης Κυριακής για την ανάδειξη του επικεφαλής του ΚΙΝΑΛ ήταν ότι, σε απόλυτους αριθμούς, ο Γ. Παπανδρέου πήρε 11.000 λιγότερες ψήφους σε όλη την Ελλάδα απ’ ό,τι στον πρώτο γύρο. Ενας δηλαδή στους επτά ψηφοφόρους του της 5ης Δεκεμβρίου είτε ψήφισε Νίκο Ανδρουλάκη (ίσως κάποιοι λευκό ή άκυρο) είτε δεν προσήλθε καθόλου στις κάλπες, ακόμη και σε περιοχές όπως η Αττική, όπου ο καιρός δεν δυσκόλευε την ψηφοφορία.

Τι μας λένε οι αριθμοί αυτοί; Οτι για έναν σημαντικό αριθμό συμπολιτών μας του πολιτικού αυτού χώρου η ψήφος λειτούργησε «λυτρωτικά». Σαν να ήθελαν να απαλλαγούν από ένα παλαιό βάρος, το οποίο τους είχε εγκλωβίσει συναισθηματικά και πολιτικά. Αποδοκιμάζοντας τη μετριότητα και εντέλει την οικογενειοκρατία, αισθάνονταν όπως ακριβώς όταν ψήφιζαν ΣΥΡΙΖΑ το 2012 ή το 2015. Σαν να τίναζαν από πάνω τους έναν ψυχολογικό ζυγό που τους δυνάστευε. Δεν γύριζαν απλώς σελίδα^. άλλαζαν κεφάλαιο.

Εξ όσων γνωρίζω, στις εκλογές αυτές δεν έγιναν exit polls. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα μάθουμε ποτέ με ακρίβεια πόσοι ψηφοφόροι του ΣΥΡΙΖΑ επανήλθαν στα παλιά τους λημέρια. Νομίζω, παρά ταύτα, ότι δεν θα έπεφτα πολύ έξω αν υποστήριζα ότι ένα πολύ σημαντικό ποσοστό από τους 270.000 ψηφοφόρους της πρώτης Κυριακής και από τους 200.000 της δεύτερης είχαν ψηφίσει ΣΥΡΙΖΑ μια τουλάχιστον φορά από το 2012 και εφεξής.

Στο συμπέρασμα αυτό οδηγεί η δημοσκοπική καθήλωση του ΣΥΡΙΖΑ στο 20%-25% τα τελευταία δυο χρόνια και, αντίστοιχα, η αντοχή της ΝΔ, παρά τη φθορά που συνεπάγεται η άσκηση της εξουσίας. Κοντολογίς, αν το μήνυμα των εκλογών του ΚΙΝΑΛ είναι ότι το ΠΑΣΟΚ «επιστρέφει», η επιστροφή αυτή έγινε σε βάρος προπάντων του ΣΥΡΙΖΑ. Πού να οφείλεται αυτό;

Νομίζω ότι θα πρέπει να την αναζητήσει κανείς την απάντηση στην ανικανότητα – κατά πολλούς τη συνειδητή άρνηση – του ΣΥΡΙΖΑ να αντιπολιτευτεί την κυβέρνηση Μητσοτάκη προβάλλοντας επιχειρήματα και  με συγκεκριμένες προτάσεις. Και τούτο από φόβο μη θεωρηθεί «συστημικό» κόμμα. Οπως εύστοχα παρατηρούσε προ ημερών ένας σχολιαστής υπεράνω κάθε υποψίας, ο Σωτήρης Βαλντέν, το αντιπολιτευτικό μοντέλο που έχει επιλέξει η ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ «συνίσταται στη μετωπική αντιπαράθεση με την κυβέρνηση σε όλα περίπου τα μέτωπα, με προσωπική στοχοποίηση του Μητσοτάκη και με καταφανείς υπερβολές και ένα ακραία εριστικό ύφος («κοκορομαχίες, ανταλλαγή έξυπνακισμών»)^. και τούτο σε μια περίοδο που είναι μάλλον λίγοι όσοι πιστεύουν «πώς ζούμε περίπου σε δικτατορία» («Εποχή», 21/11/2021).

Στο ίδιο πνεύμα είναι όμως και οι επιχειρούμενοι απολογισμοί από πρώην κυβερνητικά στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ. Είτε αποφεύγουν τα «δύσκολα» (όπως ο Ευκλ. Τσακαλώτος, ο οποίος στο τελευταίο βιβλίο του μας μιλάει για όλα εκτός από την κυβερνητική του θητεία, βλ. «Το κόκκινο σακίδιο», εκδ. Πόλις, 2021). Είτε εξαντλούνται σε αυτοαναφορικούς απολογισμούς, χωρίς κριτική διάθεση [βλ. Κ. Γαβρόγλου (επιμ.) «Τα κοινά της παιδείας», εκδ. Θεμέλιο, 2021]. Με άλλα λόγια, από τον χώρο του ΣΥΡΙΖΑ απουσιάζουν οι καινοτόμες ιδέες και οι ρεαλιστικές προτάσεις που θα μπορούσαν να συγκροτήσουν ένα εναλλακτικό πρόγραμμα σε όσα επιχειρεί η ΝΔ ως κυβέρνηση.

Το αν ο Νίκος Ανδρουλάκης θα μπορέσει να καλύψει το κενό αυτό είναι βέβαια το ζητούμενο. Προβάλλοντας πειστικά το σύνθημα της ανανέωσης, ξεκίνησε δίχως άλλο με τις καλύτερες προϋποθέσεις. Και τούτο σε ένα διεθνές περιβάλλον που, μετά τη νίκη του Μπάιντεν στις ΗΠΑ και του Σολτς στη Γερμανία, χαμογελά – της πανδημίας «βοηθούσης» – στο κράτος πρόνοιας και, κατ’ επέκταση, ευνοεί την άνοδο των σοσιαλδημοκρατών. Η νομιμοποίηση εξάλλου που του δίνει η σαρωτική εκλογική νίκη του είναι τόσο ισχυρή ώστε τίποτα δεν φαίνεται ικανό να εμποδίσει μια καλά σχεδιασμένη αναγεννητική προσπάθεια. Αρκεί βέβαια να τη δούμε στην πράξη.

Από την άλλη, το εγχείρημα Ανδρουλάκη ευνοείται και από έναν άλλον παράγοντα, που συνδέεται άμεσα με την πλειοψηφική παράδοση του κοινοβουλευτικού μας συστήματος. Αναφέρομαι στο φαινόμενο που συνήθως αποκαλείται «δικομματισμός», ο οποίος, από την εποχή της αντιπαράθεσης Τρικούπη – Δηλιγιάννη, στο τέλος του 19ου αιώνα, αποτελεί δομικό χαρακτηριστικό του κοινοβουλευτισμού όπως λειτουργεί στη χώρα μας: διαδοχή στην εξουσία αυτοδύναμων κυβερνήσεων, οι οποίες στηρίζονται σε πειθαρχημένες μονοκομματικές κατ’ αρχήν κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. Και τούτο χάρη στο εκλογικό σύστημα, το οποίο εξασφαλίζει στο 40% περίπου των ψήφων την πλειοψηφία των εδρών.

Η εναλλαγή αυτή αποτελεί κανονικότητα στον τόπο μας. Η έλλειψη συναινετικής παράδοσης και η περιορισμένη απήχηση της απλής αναλογικής σε αυτήν οφείλονται. Χρειάζεται ωστόσο οι πρωταγωνιστές να αποδέχονται τους βασικούς κανόνες χωρίς αστερίσκους και επιφυλάξεις για χάρη της όποιας ουτοπίας (κομμουνιστικής ή άλλης). Με αυτή την έννοια, χρειάζεται να είναι «συστημικοί», όσο σημαντικές διαφορές και αν έχουν επί της ουσίας.

Επιμένοντας να θεωρεί τον εαυτό του «αρνητή του συστήματος», ο ΣΥΡΙΖΑ  -και δεν αναφέρομαι εδώ μόνο στον Π. Πολάκη – αυτοαποκλείεται από τον ρόλο του δεύτερου πόλου στον νέο δικομματισμό στον οποίο μοιραία οδηγούμαστε. Σε αντίθεση με το ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας του 1980, το οποίο, μετά τις γνωστές ταλαντεύσεις, αποδέχθηκε τελικά την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας ως μονόδρομο, εξακολουθεί να συγκινείται από ξεπερασμένα πάθη και συνθήματα. Αυτό τουλάχιστον δείχνει η παντελής απουσία θέσεων επί των συγκεκριμένων.

Συνοψίζω: Αδυνατώντας – ή μη θέλοντας – να αποδεχθεί τον ρόλο του «συστημικού» αντίπαλου πόλου της ΝΔ, ο ΣΥΡΙΖΑ αφήνει ένα κενό στο κέντρο του πολιτικού φάσματος, το οποίο ο Νίκος Ανδρουλάκης έχει όλα τα φόντα να καλύψει. Θα δικαιωθούν έτσι όσοι από την αρχή πίστευαν ότι η εκτόξευση του Αλέξη Τσίπρα  δεν οφειλόταν στην απήχηση των ιδεών και του προγράμματός του, αλλά στα λάθη των αντιπάλων του και στην κρίση. Ταυτόχρονα, θα επιβεβαιωθεί η άποψη ότι ο ΣΥΡΙΖΑ δεν αποτέλεσε «νέα αρχή», αλλά «παρένθεση» στην πολιτική ιστορία της χώρας.

Ο κ. Ν.Κ. Αλιβιζάτος είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.