Σχέδιο για ένωση των τουρκόφωνων

Μια σταδιακή πολιτιστική προσέγγιση σημειώνεται τα τελευταία 30 χρόνια μεταξύ της Τουρκίας και των τουρκόφωνων πρώην σοβιετικών δημοκρατιών. Το πιο πρόσφατο βήμα ήταν η σύνοδος τον Νοέμβριο στην Κωνσταντινούπολη, εκεί όπου επτά μέλη του Συμβουλίου Συνεργασίας Τουρκόφωνων Κρατών – Αζερμπαϊτζάν, Καζαχστάν, Κιργιστάν, Τουρκία και Ουζμπεκιστάν, συν το Τουρκμενιστάν και την Ουγγαρία ως παρατηρητές – μετονόμασαν την κίνησή τους Οργάνωση Τουρκόφωνων Κρατών.

Η ΟΤΚ εκτείνεται 6.149 χλμ. από την Ουγγαρία έως το Κιργιστάν με συνολικό πληθυσμό 170 εκατομμυρίων και συνολικό ΑΕΠ άνω του 1,3 τρισ. δολαρίων. Στην Κωνσταντινούπολη οι ηγέτες διακήρυξαν πως η συμμαχία τους θα αποτελεί μοχλό συνεργασίας για την οικονομική ανάπτυξη, το εμπόριο και τις επενδύσεις. Εχουν στόχο να βελτιώσουν τους μεταφορικούς διαδρόμους μέσω Κεντρικής Ασίας, Καυκάσου και Τουρκίας, συνδέοντας την Κίνα με την Ευρώπη. Συνεργασία ετοιμάζεται και στον ενεργειακό τομέα, καθώς τέσσερα από τα επτά μέλη – Καζαχστάν, Ουζμπεκιστάν, Τουρκμενιστάν και Αζερμπαϊτζάν – έχουν σημαντικά αποθέματα υδρογονανθράκων.

Δεν είναι μυστικό ότι ο τούρκος πρόεδρος Ταγίπ Ερντογάν θέλει να μετατρέψει την Τουρκία σε περιφερειακό παίκτη. Για να επιτύχει αυτόν τον στόχο μπορεί να ακολουθήσει τρία μοντέλα: του πανισλαμισμού, του νεοοθωμανισμού ή του παντουρκισμού. Με τον πανισλαμισμό, οι Τούρκοι αντιμετωπίζουν τον ισχυρό ανταγωνισμό της Σαουδικής Αραβίας και του Ιράν. Ο νεοοθωμανισμός είναι ανέφικτος επειδή η Τουρκία έχει χάσει την επιρροή της στις πρώην, ευρωπαϊκές και ασιατικές, περιοχές που κατείχε. Γι’ αυτό μένει ο παντουρκισμός. Για παράδειγμα, η Αγκυρα πρόσφατα επιβεβαίωσε την ειδική σχέση της με το Αζερμπαϊτζάν, στηρίζοντας ανοιχτά το Μπακού στον πόλεμο με την Αρμενία για το Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Μέχρι στιγμής η Τουρκία δεν δείχνει σημάδια ότι θέλει να κυριαρχήσει στον τουρκόφωνο κόσμο, αλλά ακόμα και εάν το ήθελε οι χώρες της Κεντρικής Ασίας έχουν μεγάλο γεωπολιτικό χώρο κινήσεων, επειδή η περιοχή αυτή τη στιγμή αποτελεί πεδίο διεκδίκησης τριών μεγάλων δυνάμεων – Ρωσία, Κίνα και ΗΠΑ. Τα κράτη οικοδομούν συμμαχίες για να προωθήσουν τις δικές τους προτεραιότητες και δεν σκοπεύουν να βάλουν όλα τους τα διπλωματικά αβγά σε ένα καλάθι. Αντίθετα, θα συνεχίσουν να συνεργάζονται με τη Ρωσία για ιστορικούς λόγους, με την Κίνα για οικονομικές επενδύσεις και με τις ΗΠΑ για ασφάλεια.

Ο Ερντογάν αναμφίβολα τα κατανοεί όλα αυτά και δεν θα προσπαθήσει να κατευθύνει τις τουρκόφωνες χώρες προς την πλευρά της Τουρκίας. Επιζητά περιφερειακή επιρροή και όχι αναγκαστικά την ηγεσία. Η Ρωσία φαίνεται ότι κατανοεί αυτή την πραγματικότητα και ίσως ακόμα να ζητήσει να γίνει μέλος του ΟΤΚ. Ο ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ έχει δηλώσει ότι «δεν βλέπω κανένα πρόβλημα για την ένταξή μας στον Οργανισμό». Εν μέσω συνεργασίας μεταξύ των πρώην σοβιετικών τουρκόφωνων κρατών και της Αγκυρας, ίσως τελικά ενισχυθούν και οι διμερείς σχέσεις της Τουρκίας με τη Ρωσία. Κάποιοι μάλιστα υποθέτουν ότι αντί η Τουρκία να επιμείνει στην ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ενωση, μια διαδικασία που λιμνάζει εδώ και χρόνια, θα επιλέξει τελικά την Ευρασιατική Οικονομική Ενωση της οποίας ηγείται η Ρωσία, μαζί με το Καζαχστάν και το Κιργιστάν (το Ουζμπεκιστάν είναι παρατηρητής).

Από την πλευρά της η Κίνα σιωπά επιμελώς για τη νέα ένωση. Αλλά η «Global Times», εφημερίδα που εκδίδεται υπό την αιγίδα του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας, δημοσίευσε πρόσφατα ένα σχόλιο για τον ΟΤΚ που μπορεί κάλλιστα να εκφράζει τους φόβους της κινεζικής κυβέρνησης. «Αυτός ο οργανισμός», ανέφερε η εφημερίδα, «μπορεί να πυροδοτήσει την άνοδο του ακραίου εθνικισμού, ο οποίος θα μπορούσε να εντείνει τις εθνοτικές συγκρούσεις και να πλήξει την περιφερειακή σταθερότητα και ασφάλεια».

Επιπλέον, πρόσθεσε: «Υπάρχουν επίσης αβάσιμοι ισχυρισμοί ότι οι Ουιγούροι στην Αυτόνομη Περιοχή των Ουιγούρων Σιντζιάνγκ ανήκουν στην ίδια εθνοτική ομάδα με τους Τούρκους. […] Η Κίνα πρέπει να παραμείνει σε εγρήγορση ενάντια στη διάδοση του παντουρκισμού και του πανισλαμισμού που μπορεί να επιφέρει ο Οργανισμός Τουρκόφωνων Κρατών».

Τα δεινά της μειονότητας των Ουιγούρων, μιας τουρκικής εθνότητας στην επαρχία Σιντζιάνγκ, αποτελούν αναμφισβήτητα ένα ευαίσθητο ζήτημα για την Κίνα. Αλλά εάν ο ΟΤΚ χρησιμεύσει για την ενίσχυση και την εμβάθυνση των περιφερειακών οικονομικών δεσμών και ως εκ τούτου την ενίσχυση της Πρωτοβουλίας Belt and Road του κινέζου προέδρου Σι Τζινπίνγκ, είναι πιθανό να κλείσει τα μάτια σε αυτό που κάνει η Κίνα στο Σιντζιάνγκ.

Η Δύση, εν τω μεταξύ, μέχρι στιγμής έχει ασχοληθεί ελάχιστα με τον ΟΤΚ. Αλλά καθώς η ευρασιατική σκακιέρα γίνεται ολοένα και πιο κομβική και ο ανταγωνισμός μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων εντείνεται, είναι απίθανο να παραμείνει σιωπηλή για πολύ.

Ο Τζουμάρτ Οτορμπάγεφ ήταν πρωθυπουργός της Κιργιζίας το 2014-15.