Οδός Αριστοτέλους

Και φοβηθέντες τα ονόματα, έβαλαν και επίθετα – γράφει ο Μιχάλης Κατσαρός. Να, ένα βασικό ζήτημα που θα αντιμετωπίσει σύντομα ο κ. Νίκος Ανδρουλάκης που πιθανότατα θα εκλεγεί αύριο στην ηγεσία του ΚΙΝΑΛ: οι λέξεις και το νόημά τους. Και μη βιαστείτε να μυκτηρίσετε το θέμα, γιατί είναι σοβαρό – πάντα είναι σοβαρό όταν πρόκειται για λέξεις, αφού δι’ αυτών εκφράζονται, τελικά, τα πάντα. Πρώτο παράδειγμα: πώς θα αντιμετωπίσει ή θα ερμηνεύσει ο νέος αρχηγός την πολύ ταλαιπωρημένη λέξη «σοσιαλδημοκρατία»; Τι νόημα θα της δώσει; Πώς θα την ορίσει; Με ποιο ύφος και ποια ουσία; Φαίνεται απλό, αλλά δεν είναι – το αντιδεξιά ή αντιαριστερά δεν σημαίνει τίποτε, γιατί είναι απλός ετεροκαθορισμός για αντιεμβολιαστές της πολιτικής. Αν ψάξετε τη βιβλιογραφία για το σύγχρονο νόημα της σοσιαλδημοκρατίας και τις Συμπληγάδες της, δεν θα βγάλετε εύκολα άκρη – κι ούτε υπάρχει μόνο μια εκδοχή. Αλλιώς πώς γίνεται και ο κόσμος του ΚΙΝΑΛ να έχει ψηφίσει και Ανδρουλάκη και Παπανδρέου και Λοβέρδο, που ο καθένας τους δεν εκφράζει μόνο ένα ύφος λόγου και εξουσίας, αλλά και μια πολιτική θεώρηση;

Στο βιβλίο του «Αθηναίων Πολιτεία» ο Αριστοτέλης αναφέρει χονδρικά ότι (στην εποχή του) υπάρχουν τρία πολιτεύματα: η δημοκρατία, η ολιγαρχία και η τυραννία. Αλλά λέει και κάτι διαχρονικό, πέρα από τις δομές και τα ονόματα: ότι ένα πολίτευμα, ανεξαρτήτως ποιο είναι αυτό, καθορίζεται πιο πολύ από τον ηγέτη του παρά από την ίδια την ονομασία του. Ετσι μπορεί να έχεις κανονική δημοκρατία, αλλά ο ηγέτης να είναι τόσο φωτισμένος και ικανός που το πολίτευμα, χωρίς να αλλοιώνεται καθόλου στους τύπους και στην ουσία του, να έχει γίνει, στην πραγματικότητα, «ενός ανδρός αρχή» – όπως στην περίπτωση του Περικλή (494 π.Χ – 429 π.Χ). Γι’ αυτό λέμε: ο χρυσούς αιών του Περικλέους.

Αυτό συμβαίνει πάντα. Αρχή άνδρα δείκνυσι, αλλά και ανήρ δείκνυσι πώς και ποια είναι η αρχή. Αλλος ο κομμουνισμός του Λένιν, άλλος του Στάλιν, και άλλος του Χρουτσόφ – εξάλλου επί Στάλιν καλλιεργήθηκε η προσωπολατρία και αναδύθηκε ως όντως πολίτευμα ο σταλινισμός, με τον κομμουνισμό να είναι, απλώς, στην ούγια. Το ίδιο έχει συμβεί, συμβαίνει και θα συμβαίνει και αντίστροφα. Γιατί είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι εντός της πραγματικότητας που επιβάλλουν τα πάντα, ακόμα και τα ονόματα, και τις λέξεις και την ουσία των πραγμάτων, δεν είναι οι γενικές ονομασίες των ιδεολογιών, τα κλισέ και τα συνθήματα. Οι υπαρκτοί, δρώντες άνθρωποι, η ιδιοπροσωπία και η πολιτική τους ικανότητα, ή μη, δίνουν, κάθε φορά, ένα ξεχωριστό νόημα σε όλα, όπως και στην ουσία και στο ύφος του πολιτεύματος: μπορεί, για παράδειγμα, στην Τουρκία να υπάρχει τύποις δημοκρατία και να γίνονται εκλογές, αλλά στην πραγματικότητα υπάρχει το άκρως αυταρχικό έως δικτατορικό καθεστώς Ερντογάν. Ποιος Θανάσης;

Και μπορεί ο κ. Μητσοτάκης να ηγείται μιας τυπικά φιλελεύθερης, δεξιάς κυβέρνησης, αλλά είναι προφανής και αποδεδειγμένη η ικανότητά του να διεισδύει στο Κέντρο, στην Κεντροαριστερά, αλλά και εκείθεν, στην Αριστερά, αν νοήσουμε πως αυτή υπάρχει με κάποιο συγκεκριμένο νόημα, που δεν υπάρχει, τουλάχιστον βασισμένο στη θεωρία (ποια απ’ όλες;). Και η διείσδυσή του δεν γίνεται ρητορικά ή μόνο ρητορικά, αλλά διά της πολιτικής πρακτικής, των αποφάσεων και της εν γένει στάσης της κυβέρνησής του που πόρρω απέχει από τη Δεξιά του ’50 ή του ’60. Είναι μια φιλελεύθερη κυβέρνηση με σαφή σοσιαλδημοκρατικά χαρακτηριστικά στην πράξη. Δεν είναι μια σκληρά ταξική εξουσία – απεναντίας. Κι αυτό δεν είναι προσωπική αντίληψη του υπογράφοντος, αλλά μια προφανώς κοινή αίσθηση. Οποιος δεν το βλέπει, ας τον φάει ο λύκος. Ο κ. Μητσοτάκης, λοιπόν, επαληθεύει τον Αριστοτέλη: δίνει μια διάσταση και ένα ύφος στην παράταξή του εκείθεν των τυπικών ορίων της, τα οποία είναι πάντα και σε κάθε περίπτωση θεωρητικά, φαντασιακά – στην πραγματικότητα ορίζονται μόνο από την ίδια την εν τοις πράγμασι άσκηση της εξουσίας. Διότι σαφή όρια ποτέ δεν υπάρχουν – το έλεγε ο Γκράμσι: η ρήση ότι η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού αφορά μόνο τους μέτριους ηγέτες. Ο μεγάλος ηγέτης φτάνει στο ανέφικτο – άρα, να, πάλι η έννοια του προσώπου.

Κατά συνέπεια, ο κ. Νίκος Ανδρουλάκης (που του ευχόμαστε κάθε επιτυχία) θα έχει να αντιμετωπίσει όχι τόσο τον κ. Τσίπρα που πνέει, πια, τα λοίσθια (και μένεα, βεβαίως), αλλά πρώτον τη νοηματοδότηση της λέξης «σοσιαλδημοκρατία» κατ’ αυτόν, και κατά δεύτερο τη διείσδυση του κ. Μητσοτάκη στην Κεντροαριστερά, κάτι που είναι ήδη γεγονός, αίσθηση και διαρκής επιρροή, όχι θεωρητική διεκδίκηση. Επομένως ο κ. Ανδρουλάκης οφείλει να αντιπροτείνει θέσεις ελκυστικότερες, σοβαρότερες, συγκροτημένες και στον δέοντα τόνο. Αν διολισθήσει σε τσιπρισμούς, δηλαδή σε υστερικές ψευδολογίες, αντιφάσεις και αποσπασματικές κριτικές τύπου Κατινοτρόλ, σε συνθηματολογίες άλλων εποχών, στο σύνδρομο του παρτιζάνου και σε περιθωριακές ακρότητες, τότε τα πράγματα θα ξεφύγουν και γρήγορα θα φτάσουν στο ανεπανόρθωτο. Η εποχή άλλαξε όπως και ο κόσμος του ΚΙΝΑΛ σε μεγάλο βαθμό – δεν είναι πια όπως κάποτε. Ακόμα και «η νοσταλγία δεν είναι πια αυτό που ήταν».

Ο ηγέτης, κατά τον Πλάτωνα, πρέπει να διαθέτει τρία βασικά προσόντα: σύνεση, γενναιότητα και πάνω από όλα αρετή, με την έννοια του ευγενούς, άσπιλου πατριωτισμού και της ηθικής. Αλλά και γνώση βέβαια, και να ασκεί επιδέξια διοίκηση και να έχει οραματισμό. Να κομίζει ένα όραμα. Το πρώτο βήμα, το να γίνεις αρχηγός, είναι δύσκολο και εύκολο. Τα λοιπά είναι μόνο δύσκολα, ειδικά όταν αναλαμβάνεις ένα παλιό κόμμα, με τις επιτυχίες και τα λάθη, αλλά και με τις φατρίες, τις εμμονές του, τις μυθολογίες αλλά και τις ελπίδες του στο μέλλον.