Δικηγορικοί σύλλογοι και υποχρεωτικός συνδικαλισμός

Στις 23-03-2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή Κοινωνικών Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης έκρινε απαράδεκτη – αρνήθηκε, δηλαδή, να εξετάσει κατ’ ουσία – προσφυγή 53 ελληνικών δικηγορικών συλλόγων καταγγέλλουσα παραβίαση σειράς κοινωνικών δικαιωμάτων από τα μέτρα για την πανδημία. Σύμφωνα με το σκεπτικό της Επιτροπής, στην Ελλάδα, οι δικηγορικοί σύλλογοι είναι επαγγελματικοί σύλλογοι δημοσίου δικαίου, ιδρυμένοι από τον νόμο· όχι με πρωτοβουλία των μελών τους. Η συμμετοχή σε αυτούς είναι υποχρεωτική για την άσκηση δικηγορίας. Αρα, δεν συνιστά εκδήλωση της ελευθερίας του συνεταιρίζεσθαι, όπως είναι η συμμετοχή σε συνδικαλιστικό φορέα. Οι δικηγορικοί σύλλογοι δεν (μπορούν να) είναι συνδικαλιστικοί θεσμοί. Αρα, δεν νομιμοποιούνται να εκπροσωπούν τα μέλη τους ενώπιον της Επιτροπής.

Η απόφαση αυτή προσφέρει «τροφή» για γόνιμο προβληματισμό. Οι δικηγορικοί σύλλογοι είναι νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου. Ασκούν δημόσιες εξουσίες και συνεισφέρουν στη λειτουργία της Δικαιοσύνης. Τηρούν μητρώο μελών. Επιβλέπουν την τήρηση της δεοντολογίας. Ελέγχουν πειθαρχικά τους δικηγόρους, επιβάλλοντας ως και ποινή οριστικής παύσης. Ο νόμος δίνει, όμως, και άλλες αρμοδιότητες στους συλλόγους, οι οποίες, ακόμα κι αν δεν εμπίπτουν αμιγώς στον ορισμό του συνδικαλισμού, δεν παρέχουν επαρκείς εγγυήσεις μη (καταχρηστικής) άσκησης για συνδικαλιστικούς σκοπούς. Οι σύλλογοι μεριμνούν για την αξιοπρεπή άσκηση του δικηγορικού λειτουργήματος και παρεμβαίνουν ενώπιον αρχών για κάθε εθνικό, κοινωνικό, οικονομικό κ.λπ. ζήτημα που ενδιαφέρει τα μέλη τους.

Ο νόμος είναι έτσι διατυπωμένος ώστε να καλύπτει δράσεις για το γενικό συμφέρον και τη λειτουργία της Δικαιοσύνης. Ομολογουμένως, η διαχωριστική γραμμή δεν είναι πάντα εύκολα διακριτή. Ουσιαστικά, ωστόσο, η δράση των συλλόγων εκτείνεται και στην προώθηση συνδικαλιστικών σκοπών. Με αυτό το πνεύμα προσέφυγαν στην προαναφερθείσα Επιτροπή του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη. Οι σύλλογοι και οι εκάστοτε πρόεδροί τους μιλούν στο όνομα των μελών ακόμα και επί έντονα πολιτικών ζητημάτων που διχάζουν την κοινωνία, όπως τα μνημόνια κατά την οικονομική κρίση. Εκπροσωπούν τους δικηγόρους επί κλαδικών, στην ουσία, διεκδικήσεων. Αποφασίζουν μέχρι και (βλαπτική για τη Δικαιοσύνη) αποχή, την οποία καθιστούν, καταρχήν, υποχρεωτική για τα μέλη συλλήβδην, τα οποία, πρακτικά, μπορούν να εμποδίζουν να παραστούν στο δικαστήριο.

Σκιαγραφώ την εικόνα ενός διφυούς μορφώματος, στους κόλπους του οποίου συγχέεται, αφενός, η δημόσια λειτουργία, με την προώθηση, αφετέρου, υπό μία έννοια, «ιδιωτικών» συλλογικών συμφερόντων. Η δεύτερη διάσταση είναι (οιονεί) συνδικαλιστική. Στερείται, ωστόσο, πολιτικής νομιμοποίησης, αφού δεν εδράζεται στην ηθελημένη συμμετοχή των μελών, αλλά και νομιμότητας. Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι σαφής ως προς τη μη υποχρεωτικότητα του συνδικαλισμού, άρα και της απεργίας. Πώς θα μπορούσε άλλωστε η ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι να είναι υποχρεωτική;

Οι δικηγόροι όμως υπάγονται, όλοι, υποχρεωτικά, σ’ έναν de facto συνδικαλιστικό φορέα, ως προϋπόθεση άσκησης επαγγέλματος. Η νομολογία δικαστηρίων που ακυρώνει αποφάσεις δικηγορικών συλλόγων για αποχή κινείται στη σωστή κατεύθυνση. Εκ των πραγμάτων, όμως, αντιμετωπίζει το πρόβλημα ex post facto, χωρίς να καταπολεμά τη ρίζα του. Το πρόβλημα είναι δομικό· πηγάζει από τις ίδιες τις αρμοδιότητες που δίνει ο νόμος, όπως εφαρμόζεται από τους συλλόγους. Ισως, μάλιστα, αφορά και άλλα επαγγελματικά επιμελητήρια πέρα από τους δικηγόρους.

Οσο οι δικηγόροι εκλέγουν τις νέες διοικήσεις των συλλόγων τους, αξίζει να συζητήσουμε πώς αυτές πρέπει να ασκήσουν τις αρμοδιότητές τους, αλλά και πώς θα πραγματωθεί το δικαίωμα των δικηγόρων να συνδικαλίζονται σε νομικά υγιή βάση, σύμφωνα με τις αρχές μίας φιλελεύθερης πολιτείας που σέβεται εξίσου όσους επιθυμούν, αλλά και το δικαίωμα όσων δεν θέλουν να συμμετέχουν σε συνδικαλιστικούς φορείς. Αξίζει να συζητήσουμε τον διαχωρισμό μεταξύ, αφενός, ενός δημόσιου θεσμού που θα υπηρετεί με συνέπεια τον ρόλο του, χωρίς να υπεισέρχεται σε (οιονεί) συνδικαλιστική δράση και, αφετέρου, νομικών προσώπων ανοιχτών σε όσους δικηγόρους επιθυμούν να συνδικαλίζονται, κατά τρόπο ώστε να αντανακλώνται πλουραλιστικά οι διαφορετικές πτυχές της αγοράς παροχής δικηγορικών υπηρεσιών.

Ο Βασίλης Π. Τζεβελέκος, είναι αναπληρωτής καθηγητής, Νομική Σχολή Πανεπιστημίου Λίβερπουλ