Ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης, κρίσιμο διακύβευμα

Στις 24 Νοεμβρίου 2021, το Συνταγματικό Δικαστήριο της Πολωνίας αποφάνθηκε ότι η ερμηνεία του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη που έδωσε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στην απόφαση Xero Flor (7.5.2021) αντίκειται στο πολωνικό σύνταγμα. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι αρνείται να αποδεχθεί και να συμμορφωθεί προς απόφαση του ΕΔΔΑ, η οποία άσκησε κριτική ως προς τη νομιμότητα του διορισμού των ίδιων του των μελών. Η θέση αυτή κινείται σε όμοια λογική με άλλη πρόσφατη απόφαση (7.10.2021), με την οποία το εν λόγω Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε ότι το πολωνικό σύνταγμα επικρατεί του δικαίου της ΕΕ. Στην περίπτωση αυτή επρόκειτο για αντίδραση σε προγενέστερες αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ενωσης (ΔΕΕ) για συναφή ζητήματα. Με άλλα λόγια, το Συνταγματικό Δικαστήριο της Πολωνίας επέλεξε να συγκρουστεί ευθέως με τους δύο κορυφαίους δικαστικούς θεσμούς στην Ευρώπη, το ΕΔΔΑ και το ΔΕΕ. Οι εξελίξεις αυτές αποτελούν τους πιο πρόσφατους κρίκους μιας αλυσίδας εντάσεων και αντιπαραθέσεων στις σχέσεις της Πολωνίας με την ΕΕ και το Συμβούλιο της Ευρώπης γύρω από την προβληματική της ανεξαρτησίας της δικαστικής εξουσίας και του κράτους δικαίου.

Πράγματι, ήδη από το 2015, μια σειρά νομοθετημάτων έπληξαν σοβαρά την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης στην Πολωνία. Αυτό πραγματοποιήθηκε σταδιακά είτε μέσω της πρόωρης συνταξιοδότησης ανώτατων δικαστικών λειτουργών και της εντεύθεν αντικατάστασής τους με άλλους (φίλα προσκείμενους) είτε μέσω προσχηματικών πειθαρχικών διώξεων δικαστών που είχαν το θάρρος της γνώμης τους και έδρασαν σύμφωνα με τη συνείδησή τους, εφαρμόζοντας το ευρωπαϊκό κεκτημένο. Στόχος όλων αυτών ήταν η χειραγώγηση της δικαστικής εξουσίας, αρχής γενομένης από το ίδιο το Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας.

Με σωρεία διατάξεων προσωρινών μέτρων και αποφάσεών του, το ΔΕΕ έχει στηλιτεύσει τις παρεμβάσεις αυτές της εκτελεστικής και της νομοθετικής εξουσίας στο έργο της δικαστικής εξουσίας. Το ίδιο έκανε πρόσφατα, όπως είδαμε, και το ΕΔΔΑ με την απόφαση Xero Flor.

Οι σχετικές αποφάσεις των δύο ευρωπαϊκών δικαστηρίων – του ΔΕΕ και του ΕΔΔΑ – δεν αντανακλούν παρά την κορυφή του παγόβουνου. Τα πλήγματα κατά της Δικαιοσύνης έχουν λάβει διαστάσεις χιονοστιβάδας σε διάφορα άλλα ευρωπαϊκά κράτη, ιδίως δε στην Ουγγαρία και στην Τουρκία.

Η επιβολή προστίμου από το ΔΕΕ ύψους 1 εκατ. ευρώ ημερησίως ως κύρωση για την επίμονη άρνηση της Πολωνίας να αναθεωρήσει το προβληματικό θεσμικό πλαίσιο πειθαρχικών μέτρων κατά των δικαστών συνιστά ένα ηχηρό μήνυμα. Στην πράξη, η είσπραξη των ποσών που θα προκύψουν από την απόφαση αυτή του ΔΕΕ της 27ης Οκτωβρίου 2021 θα πραγματοποιηθεί πιθανότατα με συμψηφισμό. Η εν λόγω απόφαση μπορεί να φαίνεται αυστηρή. Κατά την άποψή μου ήταν επιβεβλημένη και ανάλογη προς το διακύβευμα.

Πράγματι, η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης συνιστά θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Αποτελεί συγχρόνως την πεμπτουσία του κράτους δικαίου και έχει ύψιστη σημασία για τη δημοκρατία. Ιστορικά, η απόπειρα ελέγχου της δικαστικής εξουσίας ως θεσμικού αντίβαρου στην αυθαιρεσία των άλλων εξουσιών είναι η αρχή μιας πορείας που μπορεί να οδηγήσει στην κατάλυση της δημοκρατικής διακυβέρνησης. Τέτοια φαινόμενα δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται με αδιαφορία ή ανεκτικότητα. Επιπλέον, η επιβολή του προστίμου στην Πολωνία δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Ηρθε μετά από επανειλημμένες προσπάθειες των οργάνων της Ενωσης να την πείσουν να συντονιστεί με το ευρωπαϊκό κεκτημένο.

Ως Ελληνες δεν ξεχνάμε την προσπάθεια ποδηγέτησης της Δικαιοσύνης επί δικτατορίας και την παραίτηση διαμαρτυρίας οκτώ συμβούλων της Επικρατείας που τίμησε το Σώμα στη συνείδηση όλων μας. Το τρίπτυχο δημοκρατία – κράτος δικαίου -ανθρώπινα δικαιώματα αποτελεί κατάκτηση του ευρωπαϊκού νομικού πολιτισμού των τελευταίων δεκαετιών. Μέσα από αρμονική συμπόρευση 60 και πλέον χρόνων, οι δύο κυρίαρχοι δικαστικοί θεσμοί στην Ευρώπη -το ΕΔΔΑ και το ΔΕΕ – έχουν συμβάλει καθοριστικά στην ανάδυση και εμπέδωση αυτού του πολιτικού και πολιτιστικού κεκτημένου. Οταν οι θεσμοί αυτοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, πρέπει να μας βρουν όλους αρωγούς. Η συσπείρωση γύρω τους και η έμπρακτη στήριξή τους είναι πράξη ευθύνης όλων μας και ιδίως των πολιτικών μας και των εθνικών δικαστικών λειτουργών.

Ο Λίνος-Αλέξανδρος Σισιλιάνος είναι κοσμήτορας της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, πρώην πρόεδρος ΕΔΔΑ