Τα πανεπιστήμια ως θεματοφύλακες {LF}της κοινωνικής συνοχής

Οι επέτειοι είναι αφορμή αναστοχασμού και ζύμωσης ιδεών για το μέλλον της κοινωνίας μας και των θεσμών της. Και το 2021 είναι επετειακή χρονιά.

Η δημόσια συζήτηση για το μέλλον των δημοσίων ΑΕΙ και της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης στην Ελλάδα είναι πάντα έντονη για λόγους κοινωνικούς, ιστορικούς και πολιτικούς. Η ιστορία του δημόσιου πανεπιστημίου είναι σύγχρονη της εθνικής μας Ιστορίας, αφού η ίδρυση του πρώτου πανεπιστημιακού ιδρύματος της χώρας, του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ήταν ένα από τα αρχικά βήματα κρατικής συγκρότησης στα πρώτα χρόνια μετά την Εθνική Επανάσταση. Σε περιόδους κρίσης το δημόσιο πανεπιστήμιο λειτούργησε ως βασικός πυλώνας ανθεκτικότητας της ελληνικής κοινωνίας. Τα πρόσφατα παραδείγματα της παρατεταμένης οικονομικής/δημοσιονομικής κρίσης που ξεκίνησε το 2008 αλλά και της σύγχρονης πανδημικής κρίσης που δοκιμάζει σήμερα τη χώρα μάς θύμισαν κάτι που ίσως λάνθανε την προηγούμενη περίοδο. Τα ιδρύματα Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης άντεξαν τους κλυδωνισμούς, επέδειξαν αξιοθαύμαστη αντοχή στις αρνητικές συγκυρίες και επιβεβαίωσαν έτσι τον ρόλο τους ως θεματοφυλάκων της κοινωνικής συνοχής σε περιόδους δοκιμασίας.

Πέρα όμως από την ανθεκτικότητα, τα δημόσια πανεπιστήμια επέδειξαν τα τελευταία 15 χρόνια έναν δυναμισμό που οδήγησε σε μια ιστορικά παράδοξη ίσως – δεδομένων των συνθηκών – άνοδο και βελτίωση όλων των δεικτών λειτουργίας τους σε σχέση με την προηγούμενη ιστορία τους. Η πληθώρα ποσοτικών και ποιοτικών στοιχείων τα οποία πλέον έχουμε στη διάθεσή μας αποδεικνύουν ότι τα ελληνικά πανεπιστήμια βρίσκονται ίσως στην πιο εξωστρεφή, ανταγωνιστικά παραγωγική και αναπτυξιακά δυναμική φάση της ιστορίας τους. Τα στοιχεία είναι αδιάσειστα: ανάπτυξη καινοτόμων ακαδημαϊκών μονάδων και προγραμμάτων σπουδών, ανάπτυξη της έρευνας και των καινοτόμων εφαρμογών, διεθνοποίηση και ανάπτυξη ξενόγλωσσων προγραμμάτων, ανάπτυξη των υποδομών, συνεχής και σημαντική βελτίωση των θέσεων κατάταξης στις διεθνείς λίστες αξιολόγησης πανεπιστημιακών ιδρυμάτων κ.τ.λ.

Ο πλουραλισμός των απόψεων που εκφράζονται σήμερα δημοσίως ως προς τις αλλαγές στον τρόπο διοίκησης αλλά και στον ακαδημαϊκό σχεδιασμό των ιδρυμάτων είναι κάτι θεμιτό. Η αντιπαράθεση με απόψεις με τις οποίες διαφωνούμε μπορεί να είναι και γόνιμη. Αρκεί η διατύπωση προτάσεων για λύσεις να βασίζεται σε ορθές αποτιμήσεις της παρούσας κατάστασης και των προβλημάτων που καλούμαστε να επιλύσουμε.

Εκείνο που προκαλεί ειλικρινή έκπληξη και απορία είναι ότι οι προτάσεις που προσφάτως είδαν το φως της δημοσιότητας περί αλλαγής της εσωτερικής οργάνωσης και του συστήματος διοίκησης των πανεπιστημίων μοιάζουν να αναφέρονται σε ένα πανεπιστήμιο που δεν υφίσταται: ένα παραπαίον πανεπιστήμιο απορρύθμισης, υστέρησης, στερημένο μηχανισμών λογοδοσίας, ελέγχου και τήρησης της νομιμότητας και των κανόνων χρηστής διοίκησης, ένα πανεπιστήμιο αναποτελεσματικό και χαρακτηριζόμενο από χαμηλές επιδόσεις και προσδοκίες. Ενα πανεπιστήμιο που χρειάζεται κηδεμόνευση, εξωτερική καθοδήγηση, εποπτεία και περιορισμό της εκπροσώπησης μέσω συλλογικών οργάνων για να «γιατρευτεί».

Δεν είμαστε εκεί. Και δεν είναι αυτό το ελληνικό δημόσιο πανεπιστήμιο. Το 2021, 200 χρόνια μετά την Επανάσταση και κάποια λιγότερα από την ίδρυση του πρώτου πανεπιστημίου της χώρας, είμαστε πασιφανώς αλλού και αλλιώς. Και αυτό δεν είναι θέμα άποψης, είναι μια πραγματικότητα αναντίρρητη που αποτυπώνεται στα αποτελέσματα, τις επιδόσεις, το έργο, τους κόπους και τις προσδοκίες χιλιάδων ανθρώπων που υπηρετούν το δημόσιο πανεπιστήμιο, χιλιάδων φοιτητών/τριών και ερευνητών/-τριών που αποτελούν τη σάρκα και τα οστά της ακαδημαϊκής κοινότητας και, ακόμη, εκατομμυρίων πολιτών αυτής της χώρας που γνωρίζουν την αξία της δημόσιας πανεπιστημιακής εκπαίδευσης για την προκοπή της κοινωνίας και των παιδιών μας, χιλιάδων οικογενειών που επενδύουν πόρους και προσδοκία και εμπιστοσύνη στα ακαδημαϊκά ιδρύματα του σήμερα.

Ας ανοίξουμε λοιπόν τη συζήτηση. Τη συζήτηση όμως για τα πραγματικά μας προβλήματα. Και ας συναγωνιστούμε για τις κάλλιστες των λύσεων που μπορούν να θεραπεύσουν τις υπαρκτές όμως ανάγκες μας.

Η Ιωάννα Λαλιώτου είναι αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας