Αίσθημα δικαίου και ευθύνες της πολιτείας

Η θεματική «ανθρώπινα δικαιώματα και ποινικό δίκαιο» συνήθως ταυτίζεται με την προστασία των δικαιωμάτων του κατηγορουμένου. Πολύ λίγη προσοχή έχει ως τώρα δοθεί στα δικαιώματα των θυμάτων εγκληματικών πράξεων. Και ακόμα λιγότερη ουσιαστική μέριμνα. Κι όμως. Οσο ιερό είναι το πρόσωπο κάθε κατηγορουμένου και επιβεβλημένος ο σεβασμός των θεμελιωδών του δικαιωμάτων σε ένα κράτος δικαίου, άλλο τόσο είναι σημαντική η ουσιαστική προστασία των δικαιωμάτων των θυμάτων, που σε πολλές περιπτώσεις είναι το αδύναμο μέρος. Ουσιαστική προστασία όμως σημαίνει κάτι περισσότερο από διακηρύξεις, ρητορική αυστηρότητα και δρακόντειες θεωρητικά ποινές. Αυτά είναι τα εύκολα και συνήθως αναποτελεσματικά.

Η συζήτηση για τις γυναικοκτονίες, όπως και για τόσα άλλα θέματα, ξεκίνησε στη χώρα μας καθυστερημένα και διεξάγεται συχνά με στρεβλό τρόπο. Υπάρχει περιθώριο για νηφάλιες κρίσεις πάνω σε δύσκολα ζητήματα του ποινικού δικαίου, μέσα στον καταιγισμό των ειδήσεων και των εικόνων βίας που μας κατακλύζουν καθημερινά, ιδίως στον ψηφιακό κόσμο και σε αυτόν των μέσων ενημέρωσης; Και αν ναι, υπάρχει δυνατότητα να σκεφτούμε πολιτικές που ρεαλιστικά θα στοχεύουν σε πρακτικές λύσεις οι οποίες θα βελτιώνουν την κατάσταση σε διαχρονικά προβλήματα;

Σε νομοθετικό επίπεδο το ερώτημα δεν αφορά τις προβλέψεις του Ποινικού Κώδικα για τα όρια, το πλαίσιο ποινής, στην ανθρωποκτονία έχουμε την ανώτατη ποινή των ισοβίων. Ωστόσο τίθεται το ζήτημα εάν για τις πράξεις με τα χαρακτηριστικά της γυναικοκτονίας και γενικότερα της έμφυλης βίας εφαρμόζεται σωστά ο νόμος ή αν θα έπρεπε με συγκεκριμένες διατάξεις να γίνει απόπειρα να περιοριστεί το φαινόμενο της ευμενέστερης πολλές φορές αντιμετώπισης των εγκλημάτων «τιμής» ή «πάθους». Γιατί δεν είναι όλα τα πάθη ευγενή. Το πάθος για κυριαρχία, η ιδιοκτησιακή αντίληψη ενός άνδρα επί του σώματος ή της ψυχής μιας γυναίκας και ο τυχών «βρασμός» του όταν αποτυγχάνει να την επιβάλει δεν αξίζει επιείκεια. Ιδίως όταν το έγκλημα γίνεται από θέση ισχύος.

Σε κάθε περίπτωση, το μείζον πρόβλημα για τα θύματα της έμφυλης βίας σε όλες της τις μορφές είναι οι διαχρονικές παθογένειες και ελλείψεις Αστυνομίας και Δικαιοσύνης που βιώνουν καθημερινά τα θύματα όλων των εγκληματικών πράξεων, τουλάχιστον όσα θύματα βρίσκονται κοινωνικά και οικονομικά σε ευάλωτη θέση. Πράγματι η πολιτεία, όσο αυστηρή κι αν εμφανίζεται στα λόγια με το έγκλημα, τόσο αδιάφορη είναι στην πράξη για τα θύματά του. Οσοι είχαν την ατυχία να βιώσουν το τραύμα μιας εγκληματικής πράξης είναι πιθανότατο να βίωσαν ένα δεύτερο τραύμα από τον τρόπο αντιμετώπισής τους από αστυνομικές, εισαγγελικές και δικαστικές Αρχές. Ενα αργόσυρτο, γραφειοκρατικό και ισοπεδωτικό «σύστημα» μπορεί να υψώνει διαδοχικά τείχη αδιαφορίας, έλλειψης κατανόησης και στοιχειώδους ενσυναίσθησης στον άνθρωπο που ψάχνει το δίκιο του.

Σε αυτό το πλαίσιο οι γυναίκες (και τα παιδιά) θύματα της έμφυλης βίας καλούνται συχνά να επιδείξουν ηρωισμό και αντοχές υπεράνθρωπες. Να υπερβούν όλα τα στερεότυπα, να συμμετάσχουν σε ακατανόητες για τους αμύητους διαδικασίες, να υποβληθούν ενδεχομένως σε έξοδα και όλα αυτά ενόσω οι κοινωνικές υπηρεσίες που θα έπρεπε να τις συνδράμουν πολλές φορές υπολειτουργούν ή και απουσιάζουν εντελώς από τον τόπο τους. Προτάσεις έχουν γίνει ουκ ολίγες, εθνικά σχέδια δράσης και στρατηγικές έχουν εκπονηθεί, το θέμα είναι, έχει τη βούληση η πολιτεία να περάσει σε πράξεις;

Γιατί ο νοητός ήλιος της ελληνικής Δικαιοσύνης συχνά λησμονεί τα ευάλωτα θύματα και μέσα σ’ αυτά τις γυναίκες.

*Ο Γιάννης Φ. Ιωαννίδης είναι δικηγόρος, πρόεδρος της Ελληνικής Ενωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου