Tι αποκαλύπτει η ενεργειακή κρίση στην Ευρώπη

Αυτός ο μήνας αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο στον αγώνα κατά της υπερθέρμανσης του πλανήτη – και όχι μόνο λόγω της Διάσκεψης των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (COP26) που διεξάγεται στη Γλασκώβη. Αν και πολλές χώρες ανακοίνωσαν φιλόδοξους στόχους μείωσης των ρύπων ενόψει της διάσκεψης, οι στόχοι αφορούν και τις επόμενες γενιές έως το 2050 ή και το 2060.

Εν τω μεταξύ, οι κυβερνήσεις στην Ευρώπη και αλλού αντιμετωπίζουν μια άμεση ενεργειακή κρίση με τη μορφή της αύξησης των τιμών του φυσικού αερίου και του πετρελαίου. Η αντίδρασή τους σε αυτό θα αποκαλύψει πολύ περισσότερα από τις μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις τους, όσον αφορά την ικανότητά τους να διαχειριστούν τις συγκεκριμένες προκλήσεις της πράσινης μετάβασης.

Η τρέχουσα άνοδος της τιμής της ενέργειας αποτελεί μια κλασική περίπτωση αναμενόμενου ατυχήματος. Χρόνια χαμηλών τιμών, σε συνδυασμό με ρυθμιστικές πιέσεις στις τράπεζες να μειώσουν την έκθεσή τους στις ρυπογόνες βιομηχανίες, έχουν μειώσει τις επενδύσεις σε ορυκτά καύσιμα. Μια ταχύτερη από την αναμενόμενη ανάκαμψη από την ύφεση του COVID-19, καθώς και κάπως ψυχρότερος καιρός στο βόρειο ημισφαίριο, ήταν αρκετά για να ανεβάσουν τις τιμές στα υψηλότερα επίπεδά τους σε μία δεκαετία.

Οι αυξημένες τιμές των ορυκτών καυσίμων είναι καταρχήν ιδανικοί μοχλοί μιας πράσινης μετάβασης, επειδή καθιστούν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας πιο ανταγωνιστικές. Αλλά το πρόβλημα είναι ότι οι καταναλωτές είχαν συνηθίσει τις χαμηλές τιμές και τώρα εξεγείρονται για την ξαφνική άνοδο. Το φαινόμενο δεν είναι καινούργιο. Πολλές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης αντιμετώπισαν παρόμοιο ζήτημα όταν έχασαν την πρόσβαση στη φθηνή ενέργεια από τη Σοβιετική Ενωση στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Μέχρι τότε, οι τιμές της ενέργειας στην περιοχή ήταν τόσο χαμηλές ώστε τα περισσότερα κτίρια δεν ήταν επαρκώς μονωμένα. Η στροφή στις τιμές της αγοράς προκάλεσε ιδιαίτερα έντονα προβλήματα σε μεγάλο αριθμό συνταξιούχων που ζούσαν σε παλιές πολυκατοικίες, επειδή οι συντάξεις τους ξαφνικά δεν έφταναν για να καλύψουν τους λογαριασμούς θέρμανσης.

Η σταδιακή αύξηση των τιμών της ενέργειας παρέχοντας εισοδηματική στήριξη στους απόρους φαίνεται μια απλή λύση, αλλά είναι δύσκολο να εφαρμοστεί στην πράξη. Η αντιμετώπιση μιας μεγάλης αύξησης των τιμών της ενέργειας – όπως κάνουν τώρα πολλές ευρωπαϊκές χώρες – αποτελεί πάντα δοκιμασία όχι μόνο της κυβέρνησης, αλλά και της κοινωνίας στο σύνολό της.

Βασικό χαρακτηριστικό μιας ανθεκτικής κοινωνίας είναι η ικανότητά της να αποφεύγει τη συσσώρευση τρωτών σημείων, συμπεριλαμβανομένου του ενεργειακού τομέα. Τώρα συνειδητοποιούμε το κόστος μεγάλων περιόδων χαμηλών τιμών ενέργειας. Πολιτικά, βέβαια, είναι πολύ βολικές. Ομως οδηγούν εταιρείες και καταναλωτές να φτιάξουν επιχειρηματικά μοντέλα και τρόπο ζωής που βασίζονται στη φθηνή ενέργεια, κάνοντας έτσι οποιαδήποτε μελλοντική προσαρμογή των τιμών προς τα πάνω πολύ πιο δύσκολη.

Σε περιπτώσεις όπως αυτές, το ερώτημα για τα πολιτικά συστήματα είναι πώς να φροντίσουν μια μικρή μειοψηφία της οποίας η ζωή απειλείται από την αλλαγή. Η εύκολη απάντηση είναι η παροχή επιδοτήσεων καυσίμων. Αλλά οι επιδοτήσεις δεν αποτελούν μακροπρόθεσμα βιώσιμη λύση, επειδή η κυβέρνηση θα πρέπει να τις αυξάνει κάθε φορά που αυξάνεται το κόστος μετακίνησης με αυτοκίνητο, όπως προβλέπεται σε κάθε σενάριο απαλλαγής από τον άνθρακα.

Το συμπέρασμα είναι απλό: οι κοινωνίες που δεν μπορούν να δεχθούν τις σημερινές τιμές ενέργειας είναι απίθανο να προετοιμαστούν επαρκώς για την πράσινη μετάβαση, ανεξάρτητα από τις δεσμεύσεις τους για μηδενικές εκπομπές άνθρακα για το 2050 ή μετά. Αντίθετα, είναι πιθανό να δράσουν πολύ αργά και επομένως πολύ ξαφνικά, κάτι που θα είναι όχι μόνο οικονομικά δαπανηρό, αλλά και πολιτικά αβάσιμο.

Ο Ντάνιελ Γκρος είναι μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Κέντρου Μελετών Ευρωπαϊκής Πολιτικής