Η κηδεία του Γέρου και η Ελευθερία – Δημοκρατία

Κυριακή 3 Νοεμβρίου 1968. Ωρα 11.30. Η χώρα στον γύψο. Στον Αγιο Ελευθέριο, το παρεκκλήσι της Μητρόπολης, η σορός του Γεωργίου Παπανδρέου σκεπασμένη με λουλούδια και μια εικόνα του Χριστού, σε λαϊκό προσκύνημα. Γυναίκες του χαϊδεύουν το πρόσωπο, πολίτες κάθε ηλικίας σκύβουν συγκινημένοι και τον φιλούν στο μέτωπο. Εξω, στην οδό Μητροπόλεως, ένα βουβό κλάμα. Ανθρωποι από γειτονιές της Αθήνας, του Πειραιά και από κοντινές επαρχίες κατακλύζουν τον δημόσιο χώρο. Σκουπίζοντας με μαντήλια τα δάκρυά τους, συζητούν με τους διπλανούς τους χαμηλόφωνα. Ανδρες της χούντας με πολιτικά στέκονται ανάμεσα στο «μέγα πλήθος» που προσέρχεται κατά εκατοντάδες χιλιάδες, αψηφώντας τις προειδοποιήσεις του καθεστώτος για συλλήψεις, για να αποχαιρετήσει τον ηγέτη του. Οι φόβοι για μικρή λαϊκή συμμετοχή στην κηδεία διαψεύδονται. Στους δρόμους της πρωτεύουσας δεν πέφτει καρφίτσα. Η λαοθάλασσα απλώνεται από τη Μητρόπολη έως και το Α’ Νεκροταφείο. Το συγκεντρωμένο πλήθος αρχίζει να χειροκροτά και να φωνάζει συνθήματα, πραγματοποιώντας την πρώτη αυθόρμητη μαζική εκδήλωση κατά της δικτατορίας. Ο καταπιεσμένος κόσμος είχε αποκτήσει και πάλι φωνή που δονούσε τον αττικό ουρανό. Ο Γέρος της Δημοκρατίας κατάφερε με τον θάνατο και την κηδεία του να σημάνει το ξύπνημα της Δημοκρατίας, δικαιώνοντας ακόμη μια φορά το προσωνύμιό του. Οι πρώτες ρωγμές στο προφίλ της χούντας, που στο μυαλό των πολιτών φάνταζε παντοδύναμη και πανταχού παρούσα, ήταν πλέον εμφανείς.

«Σήκω Γέρο να μας δεις». «Ο κόσμος ήθελε να εκτονωθεί, ήθελε να φωνάξει. Και φώναζε, “Ελλάς Ελλήνων Φυλακισμένων”, “Σήκω Γέρο να μας δεις”, “Ενα Ενα Τέσσερα”, “Δημοκρατία, Παπανδρέου”, “Ελευθερία”, “Κάτω η χούντα”», περιγράφει στα «ΝΕΑ» ο συγγραφέας και σκιτσογράφος Γεώργιος Ψαρρόπουλος, τότε συνεργάτης του Γέρου, γραμματέας της ΕΔΗΝ Βοτανικού-Ρουφ-Καμπά, επίσημος εκφωνητής της Ενώσεως Κέντρου και προσωπικός εκφωνητής του Γεωργίου Παπανδρέου. «Εβλεπες στη Μητρόπολη κόσμο αλλά δεν μπορούσες να φανταστείς πόσο μεγάλη ουρά είχε. Ο κόσμος τότε σκεφτόταν, “πόσους να πιάσετε, δεν μπορείτε να μας πιάσετε και όλους». Στην κηδεία του Παπανδρέου όλα έγιναν αυθόρμητα. Το μέγεθος του πλήθους το καταλάβαμε την άλλη μέρα. Είχαν βγει μερικές φωτογραφίες από ψηλά, ο ένας με τον άλλον έλεγε, “πού ήσουν εσύ στην κηδεία, εγώ στεκόμουν εκεί». Υστερα βγήκαν τα κανάλια και οι εφημερίδες του εξωτερικού κι έτσι το μάθαμε», θυμάται ο 27χρονος τότε συνεργάτης του Γέρου που δύο μέρες πριν στεκόταν στο πλευρό του, στον Ευαγγελισμό ως τις 2.20 τη νύχτα της 1ης Νοεμβρίου, που η καρδιά του, στο δωμάτιο 1007 του 10ου ορόφου, έπαψε να χτυπά.

ΟΙ ΧΤΥΠΟΙ ΤΗΣ ΚΑΡΔΙΑΣ. «Ολοι ρωτούσαν πώς πάει ο Γέρος. Βρήκα τον Χρήστο Αξαρλή, αντιπρόσωπο της Pioneer που έβαζε τα μεγάφωνα στις συγκεντρώσεις του κόμματος. «Υπάρχει τρόπος να βάλουμε ένα μικρόφωνο στην καρδιά του Γέρου και να το συνδέσουμε ώστε να ακούγονται οι παλμοί του; Πώς δεν υπάρχει», μου λέει. Και φέρνει ειδικό μικρόφωνο σαν βεντούζα και όλος ο όροφος άκουγε το τακ, τακ της καρδιάς του. Μέχρι που σταμάτησε. Επειτα βγήκαμε με τον Ανδρέα τον Κοκκέβη, υπουργό και γιατρό του Παπανδρέου, στο παρεκκλήσι του Ευαγγελισμού και μαζεύαμε λεφτά για να τον κηδέψουμε. Είχε προτείνει ο Βοβολίνης, ο υπουργός του Παπαδόπουλου, να γίνει η κηδεία δημοσία δαπάνη. Και είπαμε όχι. Και βγάλαμε το μαντήλι και ζητάγαμε λεφτά από τον κόσμο. Βέβαια δεν τα μαζέψαμε όλα. Βρήκα τον νεκροθάφτη, “θα κάνεις”, του λέω, “μια κηδεία, θα πάρεις του κόσμου τα λεφτά αλλά όχι αμέσως, θα μας τα στείλουν από το εξωτερικό”. Η κηδεία κόστισε 180.000, εμείς μαζέψαμε 35.000, δεν πήρε άλλα και έκανε και το μνημόσυνο».

Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ. Μια τυχαία συνάντηση του Γιώργου Ψαρρόπουλου στα 13 του με τον Γεώργιο Παπανδρέου στη βιβλιοθήκη της Βουλής, στις αρχές της δεκαετίας του ’50, στάθηκε αφορμή να γίνει μεγαλώνοντας η σκιά του και η χαρακτηριστική φωνή που επέλεξε ο ίδιος να τον καλεί να βγει στο μπαλκόνι, στις μεγαλειώδεις συγκεντρώσεις της εποχής, τότε που μάγευε τα πλήθη. «Δεν μάγευε μόνο εμένα», αναφέρει ο ίδιος, «όποιος καθόταν δίπλα του τελείωνε, τον έβαζε στο τσεπάκι». Το ίδιο συνέβη και την ημέρα της κηδείας του καθώς μέχρι τότε, όλα τα έσκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά. Και τα «μάγια» δεν διαλύθηκαν ούτε με τις πρώτες συλλήψεις και το ξύλο. «Οι αστυφύλακες ξεμονάχιαζαν κόσμο από την πομπή και τον πήγαιναν στο Α.Τ. Πλάκας όπου έπεφτε μπερντάκι. Στην είσοδο του Α’ Νεκροταφείου, πήρε από τους βαστάζους το φέρετρο ο κόσμος και το πήγε στα χέρια του ως τον τάφο. Κι εκεί άρχισε το κυνηγητό κι έβλεπες πάνω από τα μνήματα Ελληνες να κυνηγάνε Ελληνες. Εγώ κοίταζα πώς να την κοπανήσω γιατί αν με έπιαναν δεν θα μπορούσα να κάνω ένα βαφτίσι που είχα στις 5.00 στα Πατήσια. Το παιδί ήταν να βαφτιστεί Ανθή. Λέω στον παππά, “το όνομα του παιδιού είναι Ελευθερία, αλλά θα το πούμε και Δημοκρατία”. Και μου λέει, “μπράβο παιδί μου” και φωνάζει δυνατά, “και το όνομα αυτής, Ελευθερία-Δημοκρατία”. Και ονομάστηκε έτσι, στη μνήμη του Γεωργίου Παπανδρέου», λέει ο Γιώργος Ψαρρόπουλος που έχει κρατήσει μια φράση από τον Γέρο της Δημοκρατίας που περικλείει τι σημαίνει για εκείνον αλλά και για τον ελληνικό λαό. «Ο Γεώργιος Παπανδρέου έλεγε το εξής: “Εφόσον υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι στερούνται άρτου, στέγης και ιατρού, ουδείς δικαιούται να είναι πλούσιος”. Αυτό τα λέει όλα».