«Το “πολιτικός” το αλλάζω εύκολα»

Σε ένα κείμενό του με τον τίτλο «Μια κάποια ιδέα της Ευρώπης» ο αμερικανός κριτικός της λογοτεχνίας Τζορτζ Στάινερ γράφει: «Είναι δυνατόν ο ΟΟΣΑ ή το ΝΑΤΟ, η επέκταση του ευρώ ή οι κοινοβουλευτικές γραφειοκρατίες επάνω στο πρότυπο του Λουξεμβούργου να μην είναι οι πρώτες δυναμικές του ευρωπαϊκού οράματος. Διότι, εάν πραγματικά είναι το όραμα τούτο, δεν μπορεί από τη φύση του να ενθουσιάσει την ανθρώπινη ψυχή». Συμφωνείτε με την άποψη αυτή;

Ο Τζορτζ Στάινερ μας άφησε ένα μεγαλειώδες έργο στην κριτική της λογοτεχνίας ασχολούμενος αποκλειστικά με την πρωταρχική λογοτεχνία, τα μεγάλα και σημαντικά έργα, αυτά που διαμόρφωσαν την ίδια τη γλώσσα, το απόλυτο τελικά μέσο της γνώσης και της παραγωγής νοήματος. Παρέμεινε σταθερά πολέμιος της ενασχόλησης με τα ενδιάμεσα, τα μέτρια ή κακά έργα, που απογύμνωναν τη γλώσσα από τη δύναμή της. Συνεπώς η κριτική του προς την Ευρώπη και τους διεθνείς οικονομικούς και στρατιωτικούς θεσμούς είναι απόλυτα δικαιολογημένη. Η Ευρώπη παραμένει μια οικονομική εμπορική ένωση με κοινό νόμισμα, με μια γραφειοκρατία που απλά επιτηρεί την τήρηση των κανόνων της αγοράς και του εμπορίου. Η Ευρώπη δεν έχει την παραμικρή ενασχόληση με τα κοινωνικά θέματα, την κουλτούρα, τον πολιτισμό και εύκολα διολισθαίνει σε κάτι ξένο, απόμακρο, σχεδόν αδιάφορο για τον ευρωπαίο πολίτη.

Η οικονομία η ίδια, αν και ενέχει το στοιχείο μιας εργασιοκεντρικής κοινωνίας, αδυνατεί να απεμπλακεί από τον καταναγκασμό και την αλλοτρίωση. Για τους περισσότερους ανθρώπους – εργάτες, υπαλλήλους και μικροπαραγωγούς -, ενταγμένους σ’ ένα σύστημα με αυστηρό καταμερισμό της εργασίας, σημαίνει επανάληψη, ρουτίνα, αποξένωση και πληθώρα άλλων αρνητικών συναφειών της αμείλικτης εξειδίκευσης της χειρωνακτικής, της γραφειοκρατικής, εν πολλοίς και της πνευματικής εργασίας. Η ζωή φαίνεται να συγκροτείται πέρα από την εργασία, ενώ η χειραφέτηση της ίδιας της εργασίας ως προνομιακό πεδίο δημιουργικότητας παραμένει κοινωνικό διακύβευμα.

Κοινώς μια Ευρώπη που εδράζεται πάνω στην ενοποίηση της οικονομίας, του νομίσματος, των κανόνων μπορεί να προσδίδει ελευθερία στη μετακίνηση των ανθρώπων, των εμπορευμάτων και του χρήματος, λίγο όμως μπορεί να εμπνεύσει την ανθρώπινη ψυχή. Καιρός να τη δούμε με μια πιο οραματική και εμπνευσμένη οπτική.

Με τι θα ανταλλάσσατε αισθανόμενος το ίδιο ευτυχής την καθημερινότητά σας όπως έχει διαμορφωθεί με τις πολιτικές και επαγγελματικές σας υποχρεώσεις;

Για κάποιον που αντλεί ευχαρίστηση πρωτίστως από το διάβασμα και το γράψιμο, τα πράγματα είναι σχετικά απλά. Το επάγγελμά μου, ως πανεπιστημιακός, είναι αυτό ακριβώς και δεν μπορώ να σκεφτώ κανένα άλλο επάγγελμα ή δραστηριότητα ικανή να μου προσφέρει την ίδια ευχαρίστηση. Το πολιτικός, που μου προέκυψε καθ’ οδόν, την τελευταία δεκαετία, και με όλον τον σεβασμό που έχω στους κατ’ επάγγελμα πολιτικούς, μπορώ να το αλλάξω εύκολα. Θα το άλλαζα με κάθε επίπονη και εμμονική δραστηριότητα που φέρνει το βάρος της σκέψης, της ανάλυσης, της επίλυσης ενός ερωτήματος, της κατανόησης. Με μια λέξη, του κανονικού επαγγέλματός μου.

Αν σε σχέση με όσα βιβλία έχετε διαβάσει στη ζωή σας, ήσασταν υποχρεωμένος να επιλέξετε το βιβλίο που έπαιξε τον καθοριστικό ρόλο για τη διαμόρφωσή σας, ποιο θα ήταν το βιβλίο αυτό;

Δυο πρόωρες αναγνώσεις κειμένων είχαν αφετηριακά σημαντική επίδραση. Στην εφηβεία μου, «Η Ασκητική» του Καζαντζάκη και η αξεπέραστη εισαγωγή του, που αναλαμπές και ηχηρές φράσεις περιστρέφονται ακόμα στο μυαλό μου. Την επόμενη μέρα πήγα στο σχολείο, μάζεψα τους στενούς φίλους μου και με συνωμοτικό ύφος τούς αποκάλυψα ότι «δεν υπάρχει θεός». Εκτοτε ασχολήθηκα, έστω με στοιχειώδη εξοικείωση, με τη φιλοσοφία, με τις θεμελιακές έννοιες, τη μεθοδολογία και το φάσμα των ιδεών και των θεωριών. Στα 20 μου διάβασα «Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο». Αυτό το αξεπέραστο έργο ιστορικής, με αρκετές ανακρίβειες, ανάλυσης που εδράζεται σ’ έναν ισχυρό θεωρητικό πυρήνα και με εκπληκτική γλαφυρότητα προαναγγέλλει την παγκοσμιοποίηση και την παγκόσμια αγορά ως την αναπόφευκτη κατάληξη του καπιταλισμού. Αυτό άνοιξε το μεγάλο πεδίο της ιστορίας. Καθώς δεν έγινα ούτε φιλόσοφος ούτε ιστορικός, αλλά επέλεξα την οικονομική επιστήμη, και τα δυο πεδία επικαθόρισαν την ίδια τη θεώρηση των οικονομικών και κυρίως την ιδέα ότι η οικονομία είναι κατανοητή μόνο ως ιστορικά συγκροτημένη μέσα από κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις και απότοκο μεγάλων μετατοπίσεων στην ίδια τη οικονομική θεωρία.

Ποιος είναι ο μεγαλύτερός σας φόβος όσον αφορά την πορεία σύνολης της ανθρωπότητας;

Ο φόβος είναι διττός. Η επιστροφή σε ιδέες του Μεσαίωνα με την αναβίωση φονταμενταλιστικών θρησκευτικών ιδεών, ακραίων εθνικισμών, αντιδημοκρατικών αντιλήψεων και παραδοξολογιών. Η κριτική των ιδεών αυτών από την οποία ξεπήδησαν οι ιδέες του Διαφωτισμού και ο τρόπος που συγκροτήθηκαν τα σύγχρονα δημοκρατικά εθνικά κράτη δεν φαίνεται να τελειώνει ποτέ. Για τον προφανή φόβο για την κλιματική κρίση διατηρώ την αισιόδοξη ματιά παρά τα δραματικά δεδομένα και προβλέψεις.

Η πανδημία υποχρέωσε ακόμα και τους πιο ανυποψίαστους να κατανοήσουν πως είναι μέλη μιας κοινότητας σχεδόν σαν να πρόκειται για μια γειτονιά. Ποιες πιστεύετε πως θα είναι οι συνέπειες αυτής της συνειδητοποίησης;

Η πανδημία είχε τεράστιο αντίκτυπο στις ιδέες και τις εμπεδωμένες νοοτροπίες, σίγουρα αυτές που είχαν επικρατήσει ως ηγεμονικές τα τελευταία τριάντα χρόνια. Η τριπλή κρίση – κλιματική, οικονομική και υγειονομική – επανέφερε στο προσκήνιο την ιδέα της κοινότητας έναντι του εγωπαθούς ατομικισμού, του κοινωνικού έναντι του ευδαιμονικού οικονομισμού και του κρατικού έναντι των αγορών. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι αποκάλυψε την έκταση των ανισοτήτων σε διεθνές επίπεδο και τις συσσωρευμένες ανισότητες στις δικές μας δυτικές κοινωνίες. Η σοκαριστική αυτή εικόνα κινητοποίησε αλλαγές παραδειγμάτων σκέψης στην αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης σε ΗΠΑ και Ευρώπη, αλλά και στην κλιματική κρίση και την πράσινη μετάβαση. Φυσικά καταρράκωσε κάθε έννοια δικαιοσύνης και ισότητας στην αντιμετώπιση της πανδημίας, με αποκλεισμένο όλον τον Τρίτο Κόσμο. Κοινώς μας έκανε πιο αλληλέγγυους στη γειτονιά και τις κοινότητές μας, αλλά ταυτόχρονα μας άνοιξε τη ματιά μας σ’ έναν ορίζοντα διεθνή όπου πρέπει να δράσουμε από κοινού.