Η διδασκαλία στην κλίνη του Προκρούστη

Για περίπου διακόσια χρόνια μετά το 1603-1604, όταν ο Οθέλλος παραστάθηκε για πρώτη φορά, οι λευκοί ηθοποιοί μαύριζαν το πρόσωπό τους για να υποδυθούν τον ομώνυμο ήρωα. Ωσπου το 1814 ο Εντμουντ Κιν παρέστησε τον ήρωα του Σαίξπηρ όχι ως μαύρο με νέγρικα χαρακτηριστικά αλλά ως μελαψό Αραβα. Εκτοτε το χρώμα του δέρματος του Οθέλλου, τα χαρακτηριστικά του και η καταγωγή του παραμένουν ανοικτά θέματα, δεδομένου ότι ο όρος «Moor» («Μαυριτανός») χρησιμοποιείται από συγγραφείς σύγχρονους και μεταγενέστερους του Σαίξπηρ με ποικίλες σημασίες.

Ολα αυτά αποτελούν αναπόσπαστο μέρος στην ιστορία της θεατρικής πρόσληψης του σαιξπηρικού έργου. Η παρουσίασή τους συνιστά «μέγιστο μάθημα» για ένα φοιτητικό ακροατήριο, εφόσον έτσι εξοικειώνονται με το γεγονός ότι οι αντιλήψεις μεταβάλλονται από εποχή σε εποχή, επηρεάζοντας ανάλογα τον τρόπο παράστασης. Στο φως των όσων προανέφερα η σύνδεση ανάμεσα στον λευκό Λόρενς Ολίβιε με το μαυρισμένο πρόσωπο στην κινηματογραφική μεταφορά του Οθέλλου (1965) και τους λευκούς ηθοποιούς των θιάσων «Blackface minstrelsy», που έπαιζαν και τραγουδούσαν με μαυρισμένα πρόσωπα διακωμωδώντας τους μαύρους Αμερικανούς, είναι ανιστόρητη ως προς την εμφάνιση των ηθοποιών και, κυρίως, ως προς το είδος και το περιεχόμενο των παραστάσεων.

Η πιο επικίνδυνη συνέπεια της πολιτικής ορθότητας είναι η αναχρονιστική παρέμβαση στην Ιστορία, την οποία είτε ακυρώνει είτε διορθώνει, παρέμβαση που δεν φαίνεται να έχει αυτή τη στιγμή ούτε ορατά όρια ούτε διάρκεια που μπορεί να προβλεφθεί. Το περιεχόμενο των μαθημάτων ορίζουν πλέον οι διδασκόμενοι, ενώ οι διδάσκοντες είτε σπεύδουν να συνηγορήσουν και να υπερθεματίσουν είτε αυτολογοκρίνονται είτε συνθλίβονται και εξοντώνονται – όπως ο Μπράιτ Σενγκ. Η προκρούστεια κλίνη της πολιτικής ορθότητας όσο πάει και κονταίνει, και αντίστροφα η ζημιά που προκαλεί όσο πάει και μεγαλώνει.

Η σχέση του μαύρου Οθέλλου με τη λευκή Δεισδαιμόνα αποτελεί μια από τις κλασικότερες μεταφορές του προβλήματος των φυλετικών σχέσεων στη σκηνή. Επιπλέον, η αντίθεση μαύρο – λευκό διαχέεται σε όλο το έργο και καλύπτει ένα ευρύτατο φάσμα ιδεολογικού προβληματισμού και λογοτεχνικής έκφρασης. Ομως, είναι απολύτως ενδεικτικό του κοντόφθαλμου τρόπου που λειτουργεί η πολιτική ορθότητα ότι το μόνο που προβλημάτισε τους φοιτητές του Σενγκ ήταν το μαυρισμένο πρόσωπο του Ολίβιε!

Ο Καζαντζάκης ενσωμάτωσε στον «Καπετάν Μιχάλη» δύο εκδοχές του σαιξπηρικού Οθέλλου: μια κωμική διασκευή, την οποία αφηγείται ο Μπερτόδουλος στον καπετάν Μιχάλη· και μια δραματική, που απορροφήθηκε στην πλοκή και στην οποία ο κεντρικός ήρωας παίζει τον ρόλο του Οθέλλου και η Εμινέ τον ρόλο της Δεισδαιμόνας. Η κατάμαυρη εμφάνιση και ο σκοτεινός εσωτερικός κόσμος του καπετάν Μιχάλη αναπλάθουν δημιουργικά την εμφάνιση και τον εσωτερικό κόσμο του μαύρου Οθέλλου. Ελπίζω ότι δεν θα έλθει και στην Ελλάδα η ώρα που κάποιοι «ορθοφρονούντες» αναγνώστες του Καζαντζάκη, αντί να εκτιμήσουν τη μυθιστοριογραφική τέχνη του, θα ενοχληθούν από το γεγονός ότι ο καπετάν Μιχάλης αποκαλεί «αράπακα» τον μαύρο ήρωα του διασκευασμένου Σαίξπηρ.

Ο Μ. Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας