Το όραμα της Ευρωπαϊκής Ενωσης για την Αρκτική

Η Αρκτική αλλάζει ραγδαία εξαιτίας των επιπτώσεων της υπερθέρμανσης του πλανήτη, του αυξανόμενου ανταγωνισμού για τους πόρους και των γεωπολιτικών αντιπαλοτήτων. Οσον αφορά το μέλλον της περιοχής, η Ευρωπαϊκή Ενωση όχι μόνο έχει συμφέροντα να υποστηρίξει, αλλά μπορεί να έχει και καθοριστική συμβολή. Σκοπεύουμε να εντείνουμε τη δραστηριοποίησή μας στην Αρκτική αναλαμβάνοντας δράση για το κλίμα, προάγοντας τη διεθνή συνεργασία και τη βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη και δίνοντας προτεραιότητα στον άνθρωπο.

Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία θα καταστήσει την Ευρώπη την πρώτη κλιματικά ουδέτερη ήπειρο έως το 2050, ενώ η νομικά κατοχυρωμένη δέσμευσή μας για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 55% έως το 2030 αποτελεί παγκόσμιο σημείο αναφοράς. Η Πράσινη Συμφωνία και η νέα προσέγγιση της ΕΕ για την προώθηση μιας βιώσιμης γαλάζιας οικονομίας βρίσκονται στο επίκεντρο της στρατηγικής της Ενωσης για την Αρκτική. Μία από τις βασικές μας προτάσεις είναι να παραμείνει στο έδαφος το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και ο άνθρακας, μεταξύ άλλων και στις περιοχές της Αρκτικής, καθώς και να καθιερωθεί η μόνιμη παρουσία της ΕΕ στη Γροιλανδία.

Το έργο αυτό δεν θα μπορούσε να είναι πιο επείγον. Η κλιματική αλλαγή μάς απασχολεί όλους, όμως στην Αρκτική η ταχύτητά της είναι διπλάσια απ’ ό,τι αλλού. Σύντομα, ορισμένα παράκτια τμήματα της περιοχής δεν θα έχουν πάγο κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού – και ενδεχομένως ούτε του χειμώνα. Η τήξη του πάγου και η απόψυξη του περμαφρόστ απελευθερώνουν μεγάλες ποσότητες μεθανίου, επιταχύνοντας περαιτέρω την υπερθέρμανση του πλανήτη, ενώ η άνοδος της στάθμης της θάλασσας απειλεί όλο και περισσότερο τις παράκτιες κοινότητες ανά τον κόσμο. Στην έκθεση του Αυγούστου του 2021 της Διακυβερνητικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή τονίζεται ότι αυτές οι εξελίξεις οφείλονται σε ανθρώπινες ενέργειες.

Πλέον, η υποχώρηση του πάγου της Αρκτικής ανοίγει θαλάσσιες οδούς και διευκολύνει την πρόσβαση σε πετρέλαιο, φυσικό αέριο και ορυκτά – ορισμένα από τα οποία χρησιμεύουν ως βασικές εισροές για την κάλυψη της αυξανόμενης παγκόσμιας ζήτησης για καινοτόμα τεχνολογικά προϊόντα. Δεν προκαλεί συνεπώς έκπληξη το γεγονός ότι στην Αρκτική ο συνωστισμός αυξάνεται, καθώς όλο και περισσότεροι παράγοντες επεκτείνουν την παρουσία τους. Το είδος του στρατηγικού ανταγωνισμού που είναι τόσο διαδεδομένο σε άλλα μέρη του κόσμου διαμορφώνει πλέον, όλο και περισσότερο, και το τοπίο της Αρκτικής.

Η Κίνα, για παράδειγμα, έχει αυτοχαρακτηριστεί «παραρκτικό κράτος» και έχει συμπεριλάβει έναν «Πολικό Δρόμο του Μεταξιού» στη διακρατική της πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ενας Δρόμος». Εχει πραγματοποιήσει σημαντικές επενδύσεις σε ρωσικά κοιτάσματα υγροποιημένου φυσικού αερίου και αποβλέπει σε συντομότερες θαλάσσιες διαδρομές. Εν τω μεταξύ, η Ρωσία κατασκευάζει βαριά παγοθραυστικά και εποφθαλμιά τη διαδρομή της Βόρειας Θάλασσας προκειμένου να αυξήσει την εγχώρια και διεθνή της ναυτιλία, ενώ αποκαθιστά και στρατιωτικές ικανότητες στην περιοχή που είχαν κλείσει μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Οι εξελίξεις αυτές καταδεικνύουν ότι η Ευρώπη πρέπει να ορίσει με ευρύτερο τρόπο τα γεωπολιτικά της συμφέροντα προκειμένου να προωθήσει τη σταθερότητα, την ασφάλεια και την ειρηνική συνεργασία στην Αρκτική. Βεβαίως, τα οκτώ κράτη της Αρκτικής έχουν την πρωταρχική ευθύνη εν προκειμένω, ωστόσο πολλά ζητήματα που επηρεάζουν την περιοχή μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο μέσω περιφερειακής ή πολυμερούς συνεργασίας. Ως εκ τούτου, η ΕΕ θα επεκτείνει τη συνεργασία της στα θέματα αυτά με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, και ιδίως με συμμάχους και εταίρους όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Νορβηγία και η Ισλανδία.

Οσον αφορά τη θαλάσσια έρευνα και διάσωση, για παράδειγμα, απαιτείται συνεργασία των εθνικών ακτοφυλακών σε επίπεδο περιφέρειας ή σε επίπεδο βόρειου πολικού κύκλου, ενώ θα πρέπει να αξιοποιηθούν περισσότερο τα δορυφορικά μας συστήματα για τη μείωση των κινδύνων στη θάλασσα. Ομοίως, η ΕΕ είναι προσηλωμένη στην επιτυχία της συμφωνίας για την πρόληψη της ανεξέλεγκτης αλιείας ανοιχτής θάλασσας στον Κεντρικό Αρκτικό Ωκεανό. Μια άλλη περιφερειακή προτεραιότητα είναι η κοινωνική ένταξη: τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αυτόχθονες κτηνοτρόφοι ταράνδων δεν σταματούν στα εθνικά σύνορα. Επίσης, όταν συνεργαζόμαστε, έχουμε καλύτερα αποτελέσματα όσον αφορά τα ναυτιλιακά πρότυπα μηδενικών εκπομπών, τις βέλτιστες πρακτικές στην τηλεϊατρική, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ή τη μείωση της ρύπανσης από πλαστικά.

Εχοντας πείρα δεκαετιών στην προώθηση της περιφερειακής συνεργασίας, η ΕΕ θα διαδραματίσει τον ρόλο της. Είμαστε ένας από τους σημαντικότερους υπέρμαχους της πολυμερούς προσέγγισης και λαμβάνουμε σοβαρά υπόψη τις πολυμερείς μας δεσμεύσεις – ιδίως εκείνες που σχετίζονται με την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Εξάλλου, η ίδια η Ενωση αποτελεί μέρος της Αρκτικής. Τρία από τα κράτη – μέλη μας έχουν εδάφη εκεί, ενώ θεσπίζουμε νομοθεσία που εφαρμόζεται σε πέντε κράτη της Αρκτικής. Δραστηριοποιούμαστε σε διάφορους περιφερειακούς φορείς, όπως το Αρκτικό Συμβούλιο, το Ευρωαρκτικό Συμβούλιο της Θάλασσας του Μπάρεντς και η Βόρεια Διάσταση, στο πλαίσιο των οποίων συνεργαζόμαστε με τη Ρωσία, τη Νορβηγία και την Ισλανδία, ιδίως για περιβαλλοντικούς καθαρισμούς.

Η ΕΕ θα επεκτείνει τη δραστηριοποίησή της στην Αρκτική σε όλο το φάσμα πολιτικής. Μεταξύ άλλων, αυτό σημαίνει ότι θα δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στα συμφέροντα και τις απόψεις των νέων και των αυτοχθόνων πληθυσμών, οι οποίοι έχουν μοναδική γνώση των τοπίων της περιοχής και είναι αυτόπτες μάρτυρες των αλλαγών που συνιστούν άμεση απειλή για όλους μας.

Είναι σαφές ότι χρειαζόμαστε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να συνδυάσουμε τους στόχους μας για το κλίμα και το περιβάλλον με τις οικονομικές ευκαιρίες και την κοινή δράση κατά των κοινών απειλών για την ασφάλεια, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που πηγάζουν από την κλιματική κρίση. Για παράδειγμα, η τόνωση μιας ισχυρής πράσινης μετάβασης θα επιτρέψει στις περιοχές της Αρκτικής να δημιουργήσουν θέσεις εργασίας σε τομείς όπως η ενέργεια με ουδέτερο ισοζύγιο άνθρακα, καθώς και να αναπτύξουν βιώσιμες προσεγγίσεις όσον αφορά τη συνδεσιμότητα, τον τουρισμό, την αλιεία και την καινοτομία.

Η Ευρώπη θα συνεχίσει να αξιοποιεί τον σημαντικό της προϋπολογισμό για την έρευνα, αλλά και την εμπειρογνωμοσύνη της στις επιστήμες της Γης, ώστε να κατανοηθούν καλύτερα και να αντιμετωπιστούν οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής. Παράλληλα, θα επιδιώξουμε να αυξήσουμε τη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ όσον αφορά τα ορυκτά που είναι σημαντικά για την πράσινη μετάβαση, διασφαλίζοντας ότι η εξόρυξη αυτών των βασικών πρώτων υλών γίνεται σύμφωνα με τα υψηλότερα περιβαλλοντικά πρότυπα.

Η Αρκτική είναι αντιμέτωπη με σοβαρές προκλήσεις που μπορούν να απειλήσουν την ίδια της την ύπαρξη. Η ΕΕ θα αναβαθμίσει και θα εκσυγχρονίσει τις δραστηριότητές της, ώστε οι συνεργατικές προσεγγίσεις στην αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων να υπερισχύσουν ενός δυνητικά επιζήμιου στρατηγικού ανταγωνισμού.

Ο Ζοζέπ Μπορέλ, ύπατος εκπρόσωπος της Ενωσης για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας, είναι αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για μια ισχυρότερη Ευρώπη στον κόσμο. Ο Βιργκίνιους Σινκεβίτσιους, πρώην υπουργός Οικονομίας και Καινοτομίας της Λιθουανίας, είναι ο επίτροπος αρμόδιος για τους Ωκεανούς, το Περιβάλλον και την Αλιεία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή