Μπορεί η Δύση {LF}να εξάγει δημοκρατία;

Στον αναπόφευκτο απολογισμό της αποτυχίας των ΗΠΑ και της Δύσης να συμβάλουν στη διαμόρφωση δημοκρατικών θεσμών σε χώρες των οποίων την ευθύνη διεκδίκησαν ένοπλα να αναλάβουν, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα το Αφγανιστάν, η συνηθέστερη εξήγηση που προβάλλεται επικεντρώνει στην αναντιστοιχία ανάμεσα σε μέσα και σκοπούς ή στο πώς οι πολιτικές και στρατιωτικές αποστολές που ανέλαβαν αυτό το καθήκον, δεν μπορούσαν να το επιτελέσουν, παρά τους τεράστιους πόρους που διατέθηκαν για τον σκοπό του «nation building» (και που στο Αφγανιστάν έφτασαν τα 143 δισεκατομμύρια δολάρια).

Δεν θέλω να υποτιμήσω αυτή τη διάσταση. Οντως η αντίληψη που υπήρχε για το τι σημαίνει ότι μια χώρα οδηγείται σε μια δημοκρατική κατεύθυνση μέσα σε ένα πλαίσιο που μόνο ως ξένη κατοχή μπορεί να περιγράφει, υποτιμούσε (αν δεν αγνοούσε σε αρκετές περιπτώσεις) τις πραγματικές επιθυμίες των συγκεκριμένων κοινωνιών, προσπερνούσε όλες τις τοπικές παραδόσεις κοινοτικής ή άλλης αυτοδιοίκησης, αδυνατούσε να κατανοήσει τοπικούς κώδικες ηθικής ή συμπεριφοράς, δεν είχε κανένα πρόβλημα να θεωρεί ότι διάφοροι καιροσκόποι πολιτικοί ή ακόμη και ανανήψαντες πολέμαρχοι μπορούσαν να αποτελέσουν την αφετηρία ενός σύγχρονου δημοκρατικού συστήματος και τις περισσότερες φορές στηριζόταν σε ιδιότυπα «σχέδια επί χάρτου» που έδειχναν ωραία στο ασφαλές και φυλασσόμενο περιβάλλον των ξένων αποστολών, αλλά στην πράξη αποδεικνύονταν ανεφάρμοστα. Ιδίως όταν ταυτόχρονα συνεχιζόταν μια κατοχή.

Ομως, υπάρχει ένα συνολικότερο ζήτημα που τις περισσότερες φορές αποφεύγουμε να το συζητήσουμε. Και αυτό είναι το εξής: μπορεί η Δύση να εξάγει δημοκρατία; Μπορεί να βοηθήσει άλλες κοινωνίες να αποκτήσουν δημοκρατικούς θεσμούς; Εχει όντως τη γνώση και την εμπειρία, ώστε να αναλάβει μια τέτοια ευθύνη και να τη φέρει σε πέρας αποτελεσματικά; Είναι σε θέση να κρίνει, εάν μια χώρα είναι όντως σε δημοκρατικό ή αντιδημοκρατικό δρόμο;

ΒΑΘΙΑ ΚΡΙΣΗ. Και αυτό γιατί στις περισσότερες όψεις της ζωής θεωρούμε ως προϋπόθεση για να μπορεί να κρίνει κάποιος ή πολύ περισσότερο για να βοηθήσει ή να «διδάξει» είναι να το γνωρίζει και εάν μιλάμε για πρακτικές δεξιότητες να τις κατέχει και έμπρακτα. Εδώ τα πράγματα γίνονται πιο περίπλοκα σε σχέση με τη Δύση. Γιατί θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι το βασικό πρόβλημα ως προς την εξαγωγή δημοκρατίας από τη μεριά της Δύσης είναι ακριβώς ότι οι ίδιες οι αναπτυγμένες δυτικές φιλελεύθερες δημοκρατίες απέχουν πολύ από το να λειτουργούν άψογα. Πιο σωστό είναι να πούμε ότι αποτυπώνεται μια βαθιά κρίση της δημοκρατίας.

Εάν μιλάμε ειδικά για τις ΗΠΑ, η κρίση της αμερικανικής δημοκρατίας ήρθε στο προσκήνιο με τον πιο εκρηκτικό τρόπο στις 6 Ιανουαρίου του 2021, όμως στην πραγματικότητα ήταν πολύ πιο βαθιά και δεν περίμενε τον Ντόναλντ Τραμπ. Ενα πολιτικό σύστημα όπου τα περίφημα checks and balances τελικά λειτουργούν πολύ περισσότερο ως μηχανισμός που αποτρέπει τις μεγάλες αλλαγές πολιτικής, θωρακίζει τα συμφέροντα του επιχειρηματικού κόσμου και εξασφαλίζει την αναπαραγωγή του ίδιου τρόπου διακυβέρνησης. Μία χώρα που εξακολουθεί να μην έχει ξεπεράσει τις ανοιχτές πληγές του ρατσισμού που επανέρχονται εκρηκτικά στο προσκήνιο με κινήματα όπως το Black Lives Matter. Ενας τρόπος άσκησης εξουσίας που στηρίζεται σε μια εντυπωσιακή επέκταση των μηχανισμών καταστολής και επιτήρησης, συμπεριλαμβανομένου και μεγάλου μέρους αφανών μηχανισμών. Αναρωτιέται κανείς πώς με αυτές τις αφετηρίες μπορεί να υπάρξει «εξαγωγή δημοκρατίας»; Αντίστοιχα, θα μπορούσε κανείς να πει ότι ούτε και η Ευρώπη προσφέρει εγγυήσεις, ιδίως όταν εδώ και αρκετά χρόνια αρνείται πεισματικά να αντιμετωπίσει το εγγενές δημοκρατικό έλλειμμα μιας διαδικασίας ενοποίησης όπου οι βασικές αποφάσεις εξακολουθούν να παίρνονται μέσα από ατέρμονες διακρατικές διαπραγματεύσεις.

Εάν σε όλα αυτά προσθέσουμε την «αποικιακή ματιά», από την οποία η Δύση απέχει πολύ από το να απαλλαγεί – αρκεί να αναλογιστούμε όλα τα προβλήματα του ενδημικού ρατσισμού και των αντιμεταναστευτικών και αντιπροσφυγικών πολιτικών που μάλιστα επιτείνονται το τελευταίο διάστημα – τότε καταλαβαίνουμε γιατί οποιαδήποτε διαδικασία «nation building» ήταν στην πραγματικότητα καταδικασμένη εκ προοιμίου να αποτύχει και να κάνει τα πράγματα μάλλον χειρότερα. Ετσι το Ιράκ χρειάστηκε μετά από υπερδεκαετείς καταστροφικές κυρώσεις να περάσει και την εμπειρία ενός ιδιαίτερα αιματηρού εμφυλίου πολέμου, που σε μεγάλο βαθμό πυροδοτήθηκε από τον τρόπο που χειρίστηκαν τη «μετάβαση στη δημοκρατία» σε μια χώρα που ούτως ή άλλως είχε μια διαίρεση ανάμεσα σε Σουνίτες και Σιίτες.

Και το ερώτημα είναι εάν και σε ποιο βαθμό οι χώρες της Δύσης έχουν αντλήσει συμπεράσματα από αυτή την εμπειρία, ιδίως όταν το ζήτημα της δημοκρατίας μπορεί να μην αποτελεί – προς το παρόν τουλάχιστον… – δικαιολογία μεγάλων στρατιωτικών επεμβάσεων, όμως εξακολουθεί να επανέρχεται ως κριτήριο για την κλίμακα των διαιρέσεων και των αντιπαραθέσεων στο διεθνές σύστημα.