Το πραγματικό πρόσωπο {LF}του καπιταλισμού

Οποτε υπάρχει διαρροή εγγράφων από τα απομακρυσμένα νησιά και τις ομιχλώδεις δικαιοδοσίες όπου οι πλούσιοι κρύβουν τα χρήματά τους, όπως συνέβη αυτή την εβδομάδα με τα Pandora papers, αναρωτιόμαστε πώς μπορεί να συμβαίνουν τέτοια πράγματα. Πώς καταλήξαμε με ένα παγκόσμιο σύστημα που επιτρέπει στον μεγάλο πλούτο να μεταφέρεται offshore, μη φορολογούμενος και κρυμμένος από το δημόσιο βλέμμα; Οι πολιτικοί το καταδικάζουν ως «το απαράδεκτο πρόσωπο του καπιταλισμού». Αλλά δεν είναι. Είναι το πρόσωπο του καπιταλισμού.

Θα μπορούσε να επιχειρηματολογήσει κανείς πως ο καπιταλισμός γεννήθηκε σε ένα απομακρυσμένο νησί. Μερικές δεκαετίες αφότου οι Πορτογάλοι εποίκισαν τη Μαδέιρα, το 1420, ανέπτυξαν ένα σύστημα που διέφερε, σε ορισμένα σημεία, από οτιδήποτε είχε δοκιμαστεί νωρίτερα. Κόβοντας τα δάση από τα οποία βάφτισαν το νησί (madeira σημαίνει στα πορτογαλικά ξύλο), δημιούργησαν, σε αυτή την ακατοίκητη σφαίρα, μία κενή γη – μία terra nullius -, όπου μπορούσε να οικοδομηθεί μία νέα οικονομία. Χρηματοδοτούμενοι από τραπεζίτες στη Γένοβα και τη Φλάνδρα, μετέφεραν υποδουλωμένους ανθρώπους από την Αφρική να φυτέψουν και να επεξεργαστούν ζαχαροκάλαμα.

Οπως σημειώνει ο γεωγράφος Τζέισον Μουρ στην επιθεώρηση Review, μία μικρή ποσότητα κεφαλαίου μπορούσε να χρησιμοποιηθεί, σε αυτές τις συνθήκες, για την αρπαγή τεράστιας ποσότητας φυσικού πλούτου. Στο πλούσιο έδαφος της Μαδέιρα, χρησιμοποιώντας το άφθονο ξύλο ως καύσιμο, η καταναγκαστική εργασία επέτυχε μία αδιανόητη μέχρι τότε παραγωγικότητα. Τη δεκαετία του 1470, αυτό το μικροσκοπικό νησί έγινε ο μεγαλύτερος παραγωγός ζάχαρης στον κόσμο.

Η οικονομία της Μαδέιρα είχε και ένα άλλο χαρακτηριστικό που τη διαχώριζε από ό,τι είχε δοκιμαστεί νωρίτερα: την εκπληκτική ταχύτητα με την οποία εξάντλησε τον φυσικό πλούτο του νησιού. Η παραγωγή ζάχαρης κορυφώθηκε το 1505. Εως το 1525, είχε μειωθεί κατά σχεδόν 80%. Ο σημαντικότερος λόγος, πιστεύει ο Μουρ, ήταν η εξάντληση των προσβάσιμων ποσοτήτων ξυλείας: η Μαδέιρα στέρεψε από madeira.

Σε κάτι που έμελλε να γίνει ο κλασικός κύκλος του καπιταλισμού, οι Πορτογάλοι μετατόπισαν το κεφάλαιό τους σε νέα σύνορα, εγκαθιδρύοντας φυτείες ζαχαροκάλαμου αρχικά στο Σάο Τομέ, κατόπιν στη Βραζιλία, έπειτα στην Καραϊβική, εξαντλώντας σε κάθε περίπτωση τους πόρους προτού προχωρήσουν.

Η Μαδέιρα μετακινήθηκε σύντομα προς άλλα εμπορεύματα, πρωτίστως το κρασί. Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει που το νησί κατηγορείται τώρα ότι λειτουργεί ως φορολογικός παράδεισος, και αναφέρθηκε αυτή την εβδομάδα στα ρεπορτάζ για τα Pandora Papers. Τι άλλο να κάνει ένα οικολογικά εξαντλημένο νησί, του οποίου η οικονομία βασιζόταν στη λεηλασία;

Οι πρώτοι έποικοι της Μαδέιρα δημιούργησαν έναν μύθο, σύμφωνα με τον οποίο το νησί ρημάχτηκε από μία ανεξέλεγκτη πυρκαγιά, που διήρκεσε επτά χρόνια, και εξαφάνισε μεγάλο μέρος του δάσους. Δεν υπήρξε όμως τέτοια φυσική καταστροφή. Τις φωτιές τις έβαλαν οι άνθρωποι.

Η ψευδής ιστορία του καπιταλισμού επισημοποιήθηκε το 1689 από τον Τζον Λοκ, στη Δεύτερη Πραγματεία περί Κυβερνήσεως. «Στην αρχή όλος ο κόσμος ήταν η Αμερική», μας λέει, μία κενή γη της οποίας ο πλούτος απλώς καθόταν εκεί. Αντίθετα όμως με τη Μαδέιρα, η Αμερική ήταν κατοικημένη, και οι γηγενείς έπρεπε να σκοτωθούν ή να υποδουλωθούν για να δημιουργηθεί αυτή η terra nullius. Το δικαίωμα στον κόσμο, ισχυρίστηκε, κατοχυρώθηκε μέσω της σκληρής δουλειάς: όταν ένας άνδρας έχει «αναμίξει τον μόχθο του» με τον φυσικό πλούτο, «κατ΄ αυτόν τον τρόπο τον καθιστά ιδιοκτησία του». Εκείνοι όμως που διεκδίκησαν μεγάλες ποσότητες φυσικού πλούτου δεν ανέμιξαν τον δικό τους μόχθο μαζί του, αλλά εκείνο των σκλάβων τους. Το παραμύθι που λέει ο καπιταλισμός για τον εαυτό του – γίνεσαι πλούσιος μέσω της σκληρής δουλειάς και της τόλμης, προσθέτοντας αξία στον φυσικό πλούτο – είναι το μεγαλύτερο προπαγανδιστικό κόλπο στην ανθρώπινη ιστορία.

Οπως εξηγεί η Λάλε Καλίλι στη London Review of Books, η εξορυκτική αποικιακή οικονομία δεν σταμάτησε ποτέ. Συνεχίζεται μέσω commodity traders που συνεργάζονται με κλεπτοκράτες και ολιγάρχες, αρπάζοντας τους πόρους φτωχών εθνών, με τη βοήθεια έξυπνων εργαλείων όπως οι «τιμές μεταβίβασης». Επιμένει μέσω της χρήσης υπεράκτιων φορολογικών παραδείσων και καθεστώτων μυστικοπάθειας από διεφθαρμένες ελίτ, που απομυζούν τον πλούτο του έθνους τους κι έπειτα τον στέλνουν σε υπεράκτιους λογαριασμούς, η πραγματική ιδιοκτησία των οποίων συγκαλύπτεται από εταιρείες – βιτρίνες.

Οι τοπικές οικολογικές καταστροφές που ξεκίνησαν στη Μαδέιρα ενώνονται σε μία παγκόσμια. Πυρκαγιές καίνε κάθε έδαφος που διατηρεί ακόμα ανεκμετάλλευτο φυσικό πλούτο: τον Αμαζόνιο, τη δυτική Αφρική, τη Δυτική Παπούα. Καθώς το κεφάλαιο στερεύει από πλανήτη να κάψει, στρέφει την προσοχή του στον πυθμένα των ωκεανών και το Διάστημα.

Οταν βλέπουμε τα ίδια πράγματα να συμβαίνουν σε τόπους με απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων, πρέπει να πάψουμε να τα αντιμετωπίζουμε ως μεμονωμένα φαινόμενα, και να αναγνωρίσουμε το επαναλαμβανόμενο μοτίβο. Ολη αυτή η συζήτηση περί «τιθάσευσης» του καπιταλισμού και «μεταρρύθμισης» του καπιταλισμού βασίζεται σε μία εσφαλμένη ιδέα για τη φύση του. Ο καπιταλισμός είναι αυτό που βλέπουμε στα Pandora papers.