Ριψοκίνδυνες αποφάσεις και κυβερνητική ευθύνη

Σχεδόν τίποτα στη ζωή δεν γίνεται χωρίς ρίσκο. Κάθε μας επιλογή μπορεί να καταλήξει σε ένα αποτέλεσμα το οποίο δυνητικά θα είναι χειρότερο από το αποτέλεσμα που θα επιτυγχάναμε αν αποφασίζαμε διαφορετικά. Με αυτή την έννοια, ρισκάρουμε σε κάθε απόφασή μας, από την επιλογή του μέσου μεταφοράς προς τον χώρο εργασίας μέχρι την επιλογή συζύγου. Ειδικά στην εποχή της πανδημίας του COVID-19, οι καθημερινές αποφάσεις χρωματίζονται πιο έντονα με αυτή τη διάσταση του ρίσκου. Να στείλουμε άραγε το παιδί στον παιδικό σταθμό; Να δούμε τους ηλικιωμένους γονείς μας; Να επισκεφτούμε τους μη εμβολιασμένους φίλους μας; Να δειπνήσουμε σε μια ταβέρνα που δεν έχει ανοιχτό χώρο, αλλά έχει ανοιχτά παράθυρα; Καμία απάντηση δεν είναι απολύτως σωστή. Εξαρτάται από το μέγεθος του ρίσκου να κολλήσουμε τον ιό, αλλά και να τον μεταδώσουμε σε άλλους, καθώς και από τα οφέλη των αντίστοιχων δραστηριοτήτων. Εναπόκειται σε μεγάλο βαθμό σε εμάς να λάβουμε τις σωστές αποφάσεις. Με άλλα λόγια, η ευθύνη είναι εν πολλοίς ατομική.

Δεν είναι όμως όλες οι ανθρώπινες επαφές αποκλειστικά ζήτημα ατομικής ευθύνης. Το κράτος έρχεται να ρυθμίσει το πλαίσιο πολλών ανθρώπινων επαφών ώστε να αποτρέψει την ευρεία μετάδοση του ιού και την ενδεχόμενη κατάρρευση του συστήματος υγείας. Οφείλει να ζυγίσει σωστά τις πιθανότητες ώστε οι άνθρωποι να προστατεύονται, αλλά και να καρπώνονται επαρκώς τα οφέλη της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Η στάθμιση των πιθανοτήτων, ωστόσο, δεν είναι εύκολη υπόθεση. Από τη μία πλευρά, υπάρχει το ρίσκο υπερβολικών απαγορεύσεων που θα περιορίσουν υπέρμετρα την ανθρώπινη δραστηριότητα. Για παράδειγμα, η κυβέρνηση έχει δεχτεί κριτική για περιορισμούς που αποδεικνύονται εξοντωτικοί για την οικονομική και την κοινωνική δραστηριότητα. Από την άλλη πλευρά, υπάρχει το ρίσκο ενός χαλαρού κανονιστικού πλαισίου. Με ομολογία του ίδιου του Πρωθυπουργού, η στάθμιση του ρίσκου πέρυσι στη Θεσσαλονίκη ήταν λανθασμένη. Η κυβέρνηση άργησε να πάρει μέτρα, με αποτέλεσμα να χαθούν ζωές.

Στον χώρο των πανεπιστημίων, η κυβέρνηση έλαβε πρόσφατα μια απόφαση: έπειτα από ενάμιση χρόνο, τα πανεπιστήμια θα ανοίξουν στην πλήρη τους δυναμικότητα με συγκεκριμένους ελέγχους στα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας. Πρόκειται για μια πολιτική απόφαση με την οποία έχει συνταχθεί η Σύνοδος των Πρυτάνεων. Ποιος έχει την ευθύνη των όρων λειτουργίας των πανεπιστημίων σε καθεστώς πανδημίας; Η κυβέρνηση συντεταγμένα υποδεικνύει την «επιτροπή των ειδικών», η οποία όμως δεν έχει εκτελεστικό χαρακτήρα και τα μέλη της απαλλάσσονται από κάθε ευθύνη. Ταυτόχρονα, καθιστά υπεύθυνη την πανεπιστημιακή κοινότητα για την τήρηση των μέτρων (άρθρο 14, παρ. 3 της κοινής υπουργικής απόφασης που εκδόθηκε στις 24/9). Η κυβερνητική ευθύνη από μια πολιτική απόφαση, ωστόσο, δεν μπορεί να μετακυλιστεί σε επιτροπές του ΕΟΔΥ ή στην πανεπιστημιακή κοινότητα.

Η κυβέρνηση παίρνει σαφώς ένα ρίσκο, ειδικά αν λάβουμε υπόψη τους περιορισμούς στις εγκαταστάσεις και τους πόρους των πανεπιστημίων. Στα δύο άκρα είχαμε, από τη μία πλευρά, τα εκπαιδευτικά οφέλη της αποκλειστικά διά ζώσης εκπαίδευσης με τον κίνδυνο ευρείας διασποράς του ιού και, από την άλλη πλευρά, τα εκπαιδευτικά μειονεκτήματα της αποκλειστικά εξ αποστάσεως εκπαίδευσης με το όφελος της μικρότερης διασποράς του ιού. Κανείς δεν ισχυρίζεται ότι η ζωή είναι εύκολη ή ότι οι αποφάσεις είναι αυτονόητες. Υπάρχει μια σειρά μέτρων που θα μπορούσαν να παρθούν με βάση τους συνδυασμούς των δύο ειδών διδασκαλίας και τις προβλέψεις για ευπαθείς ομάδες. Η πλάστιγγα προς το παρόν έγειρε προς την αποκλειστικά διά ζώσης διδασκαλία δίχως πρόβλεψη για ευπαθείς ομάδες. Η ευθύνη του αποτελέσματος βαραίνει πρωτίστως αυτόν που λαμβάνει τις αποφάσεις. Εν προκειμένω, την κυβέρνηση.

Ο Αλέξης Αρβανίτης είναι επίκουρος καθηγητής Ψυχολογίας, Πανεπιστημίου Κρήτης