Η προσφυγική κρίση και οι μύθοι της Μέρκελ

Οταν η Ανγκελα Μέρκελ αποχωρήσει από την καγκελαρία, οι φόροι τιμής θα επικεντρωθούν στον ρόλο της ως ηγέτη του δυτικού φιλελευθερισμού· ενός νησιού σταθερότητας, σύνεσης και ανοιχτής στάσης και μία περιοχή σημαδεμένη από αναταράξεις και ακροδεξιά αντίδραση.

Θεμελιώδης σε αυτή την εικόνα είναι η παρέμβαση που έκανε στα τέλη του καλοκαιριού του 2015, στην κορύφωση της προσφυγικής κρίσης της Ευρώπης. «Wir schaffen das» – θα τα καταφέρουμε – ήταν η δημόσια δήλωση της Μέρκελ καθώς χιλιάδες άνθρωποι, πρωτίστως από τη Συρία, το Ιράκ και το Αφγανιστάν, κατευθύνονταν μέσα από την Τουρκία, την Ελλάδα και τα Βαλκάνια προς τη Δυτική Ευρώπη. Κηρύσσοντας τη Γερμανία – και κατ’ επέκταση την Ευρώπη – ανοιχτή για τους πρόσφυγες, έκανε μία τολμηρή, πραγματιστική δήλωση προθέσεων.

Εντούτοις, δύο αντικρουόμενοι μύθοι έχουν αναπτυχθεί γύρω από εκείνο το «wir schaffen das». Η λαϊκιστική Δεξιά κατηγορεί τη Μέρκελ ότι πυροδότησε ένα από τα μεγαλύτερα κύματα μαζικής μετανάστευσης στη σύγχρονη ιστορία της ηπείρου, ένα «καταστροφικό λάθος», όπως το έθεσε αργότερα ο Τραμπ, που θα υπονόμευε την ασφάλεια και την ταυτότητα της Ευρώπης μέσω μιας σαρωτικής ξένης εισβολής.

Οι φιλελεύθεροι, στο μεταξύ, το αντιμετωπίζουν ως θρίαμβο. Η στάση της Μέρκελ, σύμφωνα με αυτό το αφήγημα, σεβάστηκε τις αξίες πάνω στις οποίες στηρίχθηκε το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, και έδειξε πως μπορούμε να απαντήσουμε σε μία κρίση με συμπόνια.

Στην πραγματικότητα, η συνεισφορά της Μέρκελ στην ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική είναι πολύ ευρύτερη από το «wir schaffen das» και η κληρονομιά της πολύ πιο διφορούμενη. Οπως έδειξε στη συνέχεια μία έρευνα της Die Zeit, το «wir schaffen das» δεν ενθάρρυνε, ως επί το πλείστον, τη μετανάστευση: αναγνώρισε μία πραγματικότητα που ήδη υπήρχε. Η προσφυγική κρίση μετρούσε ήδη αρκετούς μήνες στα τέλη Αυγούστου του 2015. Οταν η Γερμανία ανακοίνωσε, στις αρχές Σεπτεμβρίου, λίγες ημέρες μετά την ομιλία της Μέρκελ, ότι θα κρατούσε τα σύνορά της ανοιχτά για τους πρόσφυγες που κατευθύνονταν προς δυσμάς από τον σιδηροδρομικό σταθμό Κελέτι της Βουδαπέστης, πρόσφυγες ταξίδευαν ήδη από μήνες.

Επιπλέον, η «κρίση» της Ευρώπης – η χαοτική και φονική άφιξη ανθρώπων όχι μόνο μέσω της Ελλάδας αλλά και διαμέσου της Κεντρικής Μεσογείου από την Αφρική – ήταν σε μεγάλο βαθμό προϊόν των συνοριακών πολιτικών της ηπείρου, που είχε κλείσει τις ασφαλείς οδούς προς το άσυλο, διοχετεύοντας ανθρώπους σε επικίνδυνα μποτιλιαρίσματα. Η Γερμανία υπό τη Μέρκελ έπαιξε ρόλο-κλειδί στη δημιουργία αυτού του προβλήματος. Βοήθησε στη διατήρηση ενός συστήματος που έδινε μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ασφάλεια των συνόρων από ό,τι στην υποδοχή προσφύγων – μεταξύ 2007 και 2013, σύμφωνα με τη Διεθνή Αμνηστία, η ΕΕ δαπάνησε 2 δισ. ευρώ για το πρώτο και μόνο 700 εκατομμύρια ευρώ για το δεύτερο. Παρομοίως, η επιμονή της Μέρκελ σε μία τιμωρητική λιτότητα ως λύση για την προγενέστερη οικονομική κρίση της Ευρώπης αποδυνάμωσε με μοιραίο τρόπο την ικανότητα κρατών στην πρώτη γραμμή, όπως η Ελλάδα, να ανταποκριθούν στην αύξηση του αριθμού των προσφύγων σε μία κρίσιμη στιγμή.

Ακόμα και αυτή η ανοιχτή στάση την οποία εξέφρασε το «wir schaffen das» ήταν βραχύβια, η Γερμανία σύντομα άρχισε να ανοικοδομεί και να ενισχύει την Ευρώπη-Φρούριο. Μέχρι τα μέσα Σεπτεμβρίου του 2015, είχε εφαρμόσει προσωρινούς ελέγχους στα σύνορά της με την Αυστρία, η αρχή μιας διαδικασίας που θα έβλεπε τελικά τις μεταναστευτικές οδούς μέσω της Νοτιοανατολικής Ευρώπης να κλείνουν. Λίγους μήνες αργότερα, η Μέρκελ ήταν ένθερμη υποστηρίκτρια της συμφωνίας του 2016 που ουσιαστικά παγίδευσε πολλούς πρόσφυγες στην Τουρκία, ενώ η Γερμανία δεν έχει κάνει τίποτα για να αμφισβητήσει την απολυταρχική στροφή της ΕΕ που έχει καταστήσει την έρευνα και διάσωση στη Μεσόγειο σχεδόν αδύνατη. Μπορεί η Μέρκελ να υπήρξε ανάχωμα απέναντι στην ακροδεξιά κυριαρχία της ευρωπαϊκής πολιτικής, το τίμημα όμως ήταν η απορρόφηση μέρους της ατζέντας της Ακροδεξιάς σε ό,τι αφορά τον έλεγχο των συνόρων.

Εντούτοις, παρότι η Μέρκελ δεν άλλαξε ριζικά την ευρωπαϊκή πορεία της κρίσης, άλλαξε τον τόνο της συζήτησης σε μία κρίσιμη στιγμή. Οσο φευγαλέο και αν ήταν, αυτό έχει σημασία.

Ο Ντάνιελ Τρίλινγκ είναι βρετανός δημοσιογράφος και συγγραφέας.