Θύματα και αποθυματοποίηση

Η πλανητική ομοφωνία για τη σημασία της επίθεσης της 11ης Σεπτεμβρίου στο Μανχάταν τοποθέτησε την ημερομηνία αυτή στο βάθρο των γεγονότων ιστορικής σημασίας της νεωτερικότητας.

Πέρα από τις πολλές αιτίες που κατατάσσουν την ημέρα αυτή στις πιο εμβληματικές του 21ου αιώνα, η πραγματιστική προσέγγιση του συμβάντος αποκαλύπτει ότι πρόκειται για την πιο αιματηρή τρομοκρατική ενέργεια της Ιστορίας. Ο αριθμός των ανθρώπινων απωλειών άγγιξε τους 2.996 νεκρούς (συμπεριλαμβάνονται εδώ και οι 19 αεροπειρατές), μακροπρόθεσμα όμως οι ιατρικές αρχές της Νέας Υόρκης αποκάλυψαν ότι έως το 2014 επιπλέον 1.400 άνθρωποι που βρέθηκαν στην ευρύτερη περιοχή έχασαν τη ζωή τους από το τοξικό νέφος και περίπου 9.000 έχουν διαγνωσθεί ως και σήμερα με καρκίνο που σχετίζεται με την εισπνοή τοξικών ουσιών, απόρροια της κατάρρευσης των Πύργων.

Η πρωτόγνωρη κρίση που κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν οι ΗΠΑ θα έμελλε να μεταφορτωθεί σταδιακά σε ένα αρχέτυπο για τις σχέσεις κράτους-πολίτη σε συνθήκες κινδύνου και καταστροφής, που εκδηλώθηκε σε τρία επίπεδα: κρατική αρωγή, κινητοποίηση θυμάτων, μνήμη. Η ψυχική αποδιοργάνωση που προκάλεσε η ματαίωση των προσδοκιών ασφάλειας των πολιτών με το χτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου δημιούργησε μηχανισμούς ανακούφισης και φροντίδας των θυμάτων που ο πυρήνας της στρατηγικής τους διέπεται από την πλήρη αναγνώριση της βαναυσότητας που υπέστησαν οι πολίτες και ταυτόχρονα αποτελεί μια έμπρακτη αναγνώριση για την αποκατάσταση της οδύνης που προκλήθηκε από τη μη αποτροπή του δυστυχήματος. Το Κογκρέσο λίγες ημέρες μετά την επίθεση ίδρυσε το Ταμείο Αποζημίωσης Θυμάτων (Victim Compensation Fund), το οποίο μετεξελίχθηκε διευρύνοντας τα κριτήρια απόδοσης αποζημιώσεων προς τα άμεσα θύματα αλλά και τα έμμεσα (δηλαδή τις οικογένειες και τους συγγενείς θυμάτων) τα επόμενα χρόνια. Πλέον από τον Δεκέμβριο του 2020 με νέα ονοματοδοσία (The Never Forget Heroes) το Ταμείο επεκτάθηκε έως και το 2090, ενθαρρύνοντας τη συμμετοχή των πολιτών που αντιμετώπισαν μεταγενέστερα τις συνέπειες του τραυματικού γεγονότος.

Παράλληλα, η κινητοποίηση του πληθυσμού και η ομόνοια στις τάξεις της αμερικανικής κοινωνίας σχετικά με το τρομοκρατικό χτύπημα δημιούργησαν ένα γόνιμο έδαφος συγκρότησης συλλόγων θυμάτων τρομοκρατίας, οι οποίοι λειτούργησαν ως ομάδες πίεσης προς τους πολιτικούς εκπροσώπους. Η επιτυχής δράση τους διάνοιξε έτσι το πεδίο διεκδίκησης πολιτικών υποστήριξης για μελλοντικούς συλλόγους θυμάτων ή ακόμα και για συλλόγους θυμάτων τρομοκρατίας σε άλλες χώρες που δεν μπόρεσαν να τύχουν πολιτειακής και κοινωνικής υποστήριξης. Ο πιο γνωστός σύλλογος υπήρξε ο 9/11 FSA (Families for a Secure America – Οικογένειες για μια Ασφαλή Αμερική), και ως κύριο στόχο έθεσε την προώθηση των αναγκών των οικογενειών των θυμάτων και την υποστήριξη πολιτικών που θα βελτίωναν την αποτροπή νέων τρομοκρατιών ενεργειών.

Στην ανωτέρω διεργασία αποκατάστασης και επούλωσης των πληγών, η αναγνώριση των θυμάτων μετουσιώθηκε με την κατασκευή του μνημείου Σημείο Μηδέν (Ground Zero), το οποίο συμβολικά αποτυπώνει τη σημασία της απώλειας και της οδύνης που προκάλεσε η επίθεση. Οι δύο βάσεις με τρεχούμενο νερό που έχουν κατασκευαστεί στη θέση των Δίδυμων Πύργων περικλείονται από μάρμαρο όπου υπάρχουν σκαλισμένα τα ονόματα των θυμάτων, στη θέση που βρίσκονταν την ημέρα της επίθεσης. Το «επιβλητικά κενό» μνημείο αποτυπώνει ακριβώς την εκκωφαντική απουσία των θυμάτων από τον χωροχρόνο. Αναπόσπαστα μέλη της κοινωνίας, ατομικότητες που εντάσσονταν στο κοινωνικό σύνολο, κατέχουν μια θέση στο διηνεκές που κάθε χρόνο τιμάται και θα τιμάται στο μέλλον, σαν μια ουλή-παράσημο στο ανθρώπινο σώμα.

Στην Ελλάδα, μια χώρα που βίωσε το φαινόμενο της τρομοκρατίας (υπό άλλη μορφή βέβαια σε σχέση με την 11/9) για πάνω από δύο δεκαετίες, η ερμηνεία της επίθεσης στην κοινή γνώμη κρίνεται ως αμφιρρεπής. Ενα σημαντικό μέρος της κοινής γνώμης προσπάθησε να εκλογικεύσει την επίθεση, κρίνοντας ότι πίσω από μια αποτρόπαια επίθεση κρύβεται ένα είδος πολιτικής βούλησης, μια αιτιολογήσιμη πολιτική συμπεριφορά. Οι θεωρήσεις αυτές τόνιζαν ότι οι ΗΠΑ ως ιμπεριαλιστική δύναμη, ως ένας επεμβατικός και κυρίαρχος Γολιάθ, δέχθηκε ένα ισχυρό χτύπημα από τον υποδεέστερο και υποτελή Δαβίδ, που κατέφυγε στη βαναυσότητα, η οποία δεν ήταν επιλογή αλλά έχει πολιτική αιτία. Με αυτόν τον τρόπο, η βαναυσότητα που δέχθηκαν τα θύματα εξοβελίστηκε, εγκλωβίζοντας τη θυματική ταυτότητα σε μια υπερπολιτική ερμηνεία, και κατέστησε τα θύματα υπόλογους της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Στην ουσία, σε έναν βαθμό αναγνωρίζεται σε άρθρα και δημόσιες τοποθετήσεις της εποχής μια φράση του Laurent Tailhade: «Τι σημασία έχουν τα θύματα, αν η χειρονομία είναι όμορφη». Η ανάδειξη τέτοιων θεωρήσεων στην ελληνική κοινή γνώμη έφερε για πρώτη φορά ίσως ένα ρήγμα ανάμεσα στην ελληνική Ομογένεια στις ΗΠΑ και την Ελλάδα. Πλείστα άρθρα στον «Εθνικό Κήρυκα» από έλληνες ομογενείς και ομοσπονδιακά ελληνικά σωματεία δήλωναν την αγανάκτησή τους για την υποστήριξη ενός μέρους των συμπατριωτών τους στην τρομοκρατική επίθεση κατά την οποία έχασαν τη ζωή τους 49 Ελληνοαμερικανοί.

Η αμφιρρεπής αυτή στάση βέβαια ίσως προκύπτει και από τη σχέση της ελληνικής κοινωνίας με το τρομοκρατικό φαινόμενο, φορμαλιστικά, όπως εξελίχθηκε στην Ελλάδα. Αν αναλογιστούμε την ανοχική στάση απέναντι στις τρομοκρατικές ενέργειες που έλαβαν χώρα στην Ελλάδα τα χρόνια της Μεταπολίτευσης, οι οποίες διέπονταν από έντονο αντιαμερικανισμό, μπορούμε να σκεφτούμε επαγωγικά ότι η διεθλασμένη εικόνα της ελληνικής κοινής γνώμης για το χτύπημα της 11ης Σεπτεμβρίου είναι μάλλον η εξεικόνιση της πρόσληψής μας και της σχέσης μας εν γένει με την τρομοκρατία ή την εξιδανικευμένη πολιτική βία.

Ο Αγγελος Ναστούλης είναι υποψήφιος διδάκτορας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών