Θαυμασμός

Οταν ήμουν νέος, πριν από κάτι αιώνες δηλαδή, στο ερώτημα «Θεοδωράκης ή Χατζιδάκις» δεν δυσκολευόμουν να διαλέξω τον πρώτο. Ηξερα βέβαια κυρίως τα επαναστατικά του τραγούδια. Κι επειδή πίστευα ότι κάπως έτσι αλλάζει ο κόσμος, με τα πλήθη να ενώνονται σαν μια γροθιά και να τραγουδάνε, εκείνα τα τραγούδια με συνέπαιρναν. Θυμάμαι τον Μίκη στη συγκλονιστική συναυλία στο Καραϊσκάκη τον Οκτώβριο του 1974 να διευθύνει τον Καλογιάννη και τη Φαραντούρη, κι ύστερα να στρέφεται προς το πλήθος και να δίνει τον τόνο στο μαζικό σύνθημα «Δώστε – τη χούντα – στο – λαό!». Τι θα γινόταν αν μας έδιναν τη χούντα δεν θέλω ούτε να το σκέφτομαι.

Οσο μεγάλωνα, θα με κατακτούσε σιγά-σιγά ο Χατζιδάκις. Μου πήγαινε τελικά περισσότερο η μοναχικότητα από τη συλλογική δράση, η μελαγχολία από τη μέθη των διαδηλώσεων. Αν γινόταν η επανάσταση δεν θα ήμουν πιστός στο ραντεβού – χώρια που δεν υπήρχε και λόγος, αφού ο Μάνος είχε μάλλον δίκιο ότι αυτός ο κόσμος δεν θα αλλάξει ποτέ. Παράλληλα με τον Κεμάλ, άκουγα με καθυστέρηση και τα πιο τρυφερά τραγούδια του Θεοδωράκη, το Περιγιάλι, φυσικά, το Τρένο φεύγει στις οκτώ, το Εχε τον νου σου στο παιδί, τη Μαργαρίτα Μαγιοπούλα, αχ, η Μαργαρίτα Μαγιοπούλα…

Τι περίεργο, όμως! Τα άλλα, τα ξεσηκωτικά, το είμαστε δυο είμαστε τρεις, το μη λησμονάτε τη χώρα μου, το σώπα όπου να ‘ναι θα σημάνουν οι καμπάνες, δεν έπαψαν να με συγκινούν βαθιά και να μου προκαλούν ρίγη όποτε τα άκουγα. Κι αυτό δεν είχε καμιά σχέση με τις καμπάνες και το αν ή πότε θα σημάνουν. Δεν είχε σχέση ούτε με τις πολιτικές απόψεις του συνθέτη, από τις οποίες σταδιακά απομακρυνόμουν. Τα τραγούδια είχαν γίνει μέρος της καθημερινότητάς μου, τα έφερνα στο μυαλό μου χωρίς να τα συνδέω καν με κάποιον στιχουργό ή κάποιον συνθέτη.

Με αυτή την έννοια, και όχι μόνο επειδή έγινε υπουργός τόσο της Αριστεράς όσο και της Δεξιάς, θαρρώ πως ο Μίκης ξεπέρασε τις διαχωριστικές γραμμές. Δεν ήταν κανένας θεός, ούτε καν ημίθεος, όπως αφήνουν να εννοηθεί οι ύμνοι από όλο το πολιτικό φάσμα. Ηταν ένας πεισματάρης επαναστάτης που έγραψε μοναδικά τραγούδια. Ενας από εκείνους τους ανθρώπους «που συγκεντρώνουνε πολλή ζωή μέσα τους και ξεχωρίζουνε από «την εν μέσω ρευμάτων περιφερόμενη μάζα», όπως του έγραψε ο Χατζιδάκις τον Αύγουστο του 1947, όταν ο Μίκης ήταν εξόριστος στην Ικαρία.

Eστω και μόνο επειδή ο ίδιος κατέφευγε στον Μαλρό για να δεχθεί τη μοίρα του, ενώ εκείνος δεν έπαυε να αγωνίζεται για να την αλλάξει, ο Χατζιδάκις δεν έκρυβε τον θαυμασμό του για τον Θεοδωράκη. Κι είναι μάλλον αυτή η λέξη που ταιριάζει περισσότερο στον μεγάλο νεκρό, πέρα και πάνω από αγώνες, τραγούδια, δηλώσεις, ιδέες, συμφωνίες ή διαφωνίες: θαυμασμός.