Εσωτερική καύση

Ο κύριος Τ οδηγεί προς το εξοχικό του, στην ορεινή Γορτυνία. Εχει ένα σπιτάκι στη μέση ενός μικρού ελαιώνα που κληρονόμησε από τον παππού του. Η σύζυγός του η κυρία Φ δεν μπορεί να αφήσει τη δουλειά της και κάθεται στην Αθήνα. Καλύτερα από μια άποψη. Αυτός πάει κάθε Αύγουστο για λίγες μέρες και απομονωμένος προετοιμάζει τις διαλέξεις του για το επερχόμενο χειμερινό εξάμηνο. Ο τίτλος του μαθήματος είναι «Εισαγωγή στην εξελικτική βιολογία». Προσπαθεί να βελτιώσει το μάθημά του. Ψάχνει για νέα παραδείγματα, για επιστημονικές εξελίξεις, για τεχνολογικές εφαρμογές. Δεν θέλει να διδάσκει μια απολιθωμένη ύλη. Με βάση τις αξιολογήσεις των φοιτητών οι περισσότεροι τον βαθμολογούν κάπου στη μέση. Διαβάζοντάς τες διαπιστώνει με ανακούφιση ότι υπήρχαν και φέτος αρκετοί που αναγνώριζαν την προσπάθειά του.

Αυτόν τον Αύγουστο βέβαια είναι λίγο διαφορετικά: Ο ελαιώνας δεν υπάρχει πια. Το μέτωπο της πυρκαγιάς τον καταβρόχθισε αφήνοντας πίσω του μαύρες ασάλευτες φιγούρες. Ο κύριος T όμως δεν πτοήθηκε. Πέρασε μέσα από τα καμένα και έφτασε στο σπιτάκι. Οι φλόγες δεν το είχαν αγγίξει. Σαν από θαύμα έλεγαν οι χωριανοί. Σαν από θαύμα, κάθε χρόνο συμπλήρωνε το χαλίκι με το οποίο ο παππούς είχε στρώσει τον περίβολο. Τότε ο κύριος T ήταν μόλις 6 χρονών αλλά τον θυμάται ακόμα να ξεφορτώνει τα σακιά.

Παλαιότερα άρχιζε το μάθημα με τη φράση του Σάμιουελ Μπάτλερ: «Η κότα είναι το μέσο με το οποίο ένα αβγό δημιουργεί νέα αβγά». Σκοπός του ήταν να ξεκινάει μια ανοιχτή συζήτηση ταρακουνώντας τις βεβαιότητες των πρωτοετών. Δεν έπιανε όμως. Οι περισσότεροι δεν μπορούσαν να απαλλαγούν εύκολα από τα στερεότυπα. Ετσι είχε καταλήξει στο να αρχίζει με το εξής: «Για να ζει κάτι, πρέπει να μπορεί να αναπαράγει τον εαυτό του». Μετά έρχεται πάντα η ερώτηση που περιμένει: «Δηλαδή, κύριε, αυτοί που δεν μπορούν να κάνουν παιδιά δεν είναι ζωντανοί;». «Φυσικά και είναι» απαντάει και συνεχίζει: «Ολοι επαναλαμβάνουμε τον εαυτό μας. Μέσα σε 9 ή 10 χρόνια το σώμα μας έχει αντικαταστήσει όλα τα άτομα που το απαρτίζουν με καινούργια. Από τον εαυτό μου ως πρωτοετή δεν έχει απομείνει ούτε ένα ηλεκτρόνιο. Ακόμα και οι ουλές μου επαναλαμβάνονται» λέει δείχνοντας πάντα το σημάδι από έγκαυμα πάνω από τον αγκώνα του. «Αυτό το έπαθα 6 ετών όταν έπιασε φωτιά το σπίτι του παππού. Και όμως το σώμα μου συνεχίζει να το αναπαράγει. Εχει γίνει κομμάτι μου».

Εν ολίγοις, ό,τι αναπαράγει τον εαυτό του θα επιβιώσει. Πρόκειται για μια διεργασία αυτοκατάλυσης. Μετά από αυτή την εισαγωγή ο κύριος T γράφει στον πίνακα τις αυτοκαταλυτικές αντιδράσεις Lotka – Volterra. Σκέφτεται και άλλα παραδείγματα: «Σκασίλα μου μεγάλη και δέκα παπαγάλοι» λένε τα πρωτάκια στο δημοτικό. Το ακούνε από τα δευτεράκια και τους αρέσει. Μεγαλώνοντας σταματάνε να το χρησιμοποιούν, τους φαίνεται βλακώδες, ωστόσο η έκφραση επιβιώνει στα σχολεία μέχρι σήμερα. Το ίδιο συμβαίνει και με ορισμένες ιδεολογίες. Ζώα, φυτά, ιδεολογίες, όλα αναπαράγονται. Και ενίοτε προκύπτουν και βελτιώσεις.

***

Ο κύριος Ζ βάζει τα ακουστικά του και ξεκινά τα τηλέφωνα. Ολη μέρα τηλέφωνα σε αγνώστους. Δεν τρελαίνεται με την ετεροαπασχόληση αλλά τουλάχιστον έχει έναν προϊστάμενο εξυπνότερο από αυτόν. Η διευθύντριά του η κυρία Φ είναι διάολος. Είναι σημαντικό να είσαι πιο βλάκας από τον προϊστάμενό σου γιατί σε αντίθετη περίπτωση θα αισθανθεί ότι απειλείται και ή θα σε απολύσει, ή δεν θα σε προσλάβει καν. Ο κύριος Ζ είχε πικρή εμπειρία και από τα δύο. Είναι διπλωματούχος μηχανολόγος αεροναυπηγός όμως καθώς δεν εύρισκε άλλη αμειβόμενη απασχόληση έγινε ασφαλιστής. Τελικά το συνήθισε το κοστούμι, αλλά το μικρόβιο του μάστορα δεν του έφευγε ποτέ. Οταν αποφοίτησε ήθελε να προσφέρει στην κοινωνία. Ενιωθε, θα έλεγε κανείς, ένα χρέος να αξιοποιήσει την ευφυΐα του για το καλό των ανθρώπων. Μετά από λίγα χρόνια εργασιακής εμπειρίας τα αναθεώρησε όλα αυτά. Στόχος του πια έγινε να φτάσει σε ένα σημείο που δεν θα χρειαζόταν να δουλεύει. Θα έκανε απλά την πλάκα του. Προς τούτο, ό,τι του περίσσευε από τα ποσοστά που εισέπραττε το έριχνε σε εργαλεία και πατέντες. Κάθε φορά που είχε μια ιδέα που φαινόταν καλή κατασκεύαζε ένα πρωτότυπο. Αξεσουάρ ποδηλάτου, όργανα γυμναστικής, συστήματα αρχειοθέτησης. Σκεφτόταν ότι ίσως με κάτι από αυτά να έπιανε την καλή. Τίποτα δεν προχώρησε. Το κόστος της τυποποίησης ήταν απαγορευτικό και οι αντιγραφείς παραμόνευαν. Κάθε φορά που τα υπολόγιζε απογοητευόταν και αποφάσιζε να σταματήσει. Τώρα πάνε χρόνια που έχει να ασχοληθεί με πατέντες.

Το Σάββατο είναι η μόνη μέρα που ο κύριος Ζ βλέπει τηλεόραση. Αυτό το Σάββατο το μόνο που δείχνει είναι τα πύρινα μέτωπα. Δεν αντέχει για πολύ. Την κλείνει και βάζει μουσική. Προσπαθεί να αποστασιοποιηθεί από την τραγωδία αλλά θέλοντας και μη, αρχίζει να σκέφτεται λύσεις. Ισως κάποιο σύστημα πυρόσβεσης με αδρανή αέρια. Με καυσαέρια για παράδειγμα. Οι κινητήρες εσωτερικής καύσης των τζετ παράγουν ασύλληπτες ροές καυσαερίων. Φαντάζεται έναν τέτοιο κινητήρα προσαρμοσμένο σε ένα ελικόπτερο και ένα τεράστιο εύκαμπτο μπουρί να κατεβάζει τα καυσαέρια στο επίπεδο του εδάφους. Υπολογίζει ότι κάθε τόνος κηροζίνης μπορεί να δώσει περίπου 20 τόνους καυσαέρια. Την επόμενη μέρα ξεκινάει τις δοκιμές. Γεμίζει ένα ταψί με ξερόχορτα και τα ανάβει. Κατόπιν με ένα λάστιχο που έχει συνδέσει στην εξάτμιση του αυτοκίνητου προσπαθεί να σβήσει τη φωτιά. Ισως και εκείνο το ξεχασμένο χρέος που τον έκαιγε.

***

Η κυρία Φ μπαίνει στο γραφείο της, κλείνει την πόρτα και αρχίζει να ξεζουμίζει το Excel. Αυτόν τον Αύγουστο οι δουλειές πάνε σφαίρα, κυρίως χάρις στα εξοχικά που ξαφνικά αισθάνθηκαν όλοι ότι πρέπει να ασφαλίσουν. Κρίμα που δεν μπορούσε να καλύψει και τα αυθαίρετα. Κάτι τέτοιο εύκολα θα τριπλασίαζε τον τζίρο της. Υπήρξε βέβαια μια κάμψη όταν ο πρωθυπουργός εξήγγειλε ότι θα αποζημιώσει τους πυρόπληκτους. Σου λέει ο άλλος: γιατί να πληρώνω ασφάλιστρα αφού αν γίνει κάτι θα με αποζημιώσει το κράτος; Παρόμοια αύξηση είχε σημειωθεί με τις φωτιές του 2007. Εν τω μεταξύ όμως τα πράγματα στένεψαν, ο κόσμος άρχισε να κόβει τα έξοδα και να μην ανανεώνει τα συμβόλαια. Εξάλλου τέτοιες καταστροφές συμβαίνουν σπάνια. Σπάνια μεν, αλλά εντελώς άγνωστο το πότε θα συμβούν. Οι ασφάλειες κατοικίας είχαν αυτή την ιδιαίτερη κυκλικότητα με τα ακραία φαινόμενα να αναζωπυρώνουν τη ζήτηση. Δεν σκέφτονται όλοι έτσι όμως. Κάποιοι είναι μονίμως ασφαλισμένοι για να έχουν το κεφάλι τους ήσυχο. Αντίθετα άλλοι προτάσσουν το επιχείρημα ότι αφού έγινε μόλις τώρα μια μεγάλη καταστροφή θα πάρει καιρό να ξανασυμβεί κάτι παρόμοιο. Σαν να λέμε ότι αν π.χ. φέρεις δέκα φορές στη σειρά κορόνα τότε η πιθανότητα να ξαναφέρεις κορόνα τείνει στο 0. Δεν είναι έτσι. Η πιθανότητα παραμένει 50%. Η φύση δεν νιώθει ενοχές για τις ακρότητές της.

Η κυρία Φ είναι δυνατή στα μαθηματικά. Πριν πάει στην ασφαλιστική εργαζόταν σε μια νεοσύστατη στοιχηματική και ήταν υπεύθυνη για τον υπολογισμό των αποδόσεων. Η λογική ήταν ακριβώς ίδια με τον υπολογισμό των ασφαλίστρων: όσο ποιο απίθανο το συμβάν τόσο ποιο δελεαστικός μπορείς να είσαι. Ο υπολογισμός του ρίσκου είναι μια διαισθητική λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου που εμπλέκεται σε όλες τις αποφάσεις μας. Βγαίνοντας από το σπίτι της η κυρία Φ ξέρει ότι υπάρχει κάποια μη μηδενική πιθανότητα να της πέσει μια γλάστρα στο κεφάλι και να την αφήσει παράλυτη. Επειδή όμως η πιθανότητα να συμβεί αυτό είναι εξαιρετικά μικρή το θεωρεί αποδεκτό ρίσκο και δεν φοράει κράνος. Ολα αυτά διαισθητικά, χωρίς να κάνει αριθμητικούς υπολογισμούς. Στη δουλειά της όμως κάθεται σαν το μυρμήγκι και υπολογίζει τις πιθανότητες με ακρίβεια τριών και τεσσάρων δεκαδικών. «Η στατιστική είναι η βασιλική οδός προς την αντικειμενικότητα» λέει και τα βάζει συχνά με τους νομοθέτες του κράτους, που δεν καταδέχονται να λερώσουν τα χέρια τους με στατιστικούς υπολογισμούς. Κάποια πράγματα της φαίνονται αδιανόητα. Οταν για παράδειγμα ακούει τις ποινές που προβλέπονται για εμπρησμό εξοργίζεται: Οι πιθανότητες να συλληφθεί και να αποδειχθεί η ενοχή ενός εκ προθέσεως εμπρηστή είναι μηδαμινές, της τάξης του 10^-4. Επομένως μια ποινή 5 ή 10 ετών ελάχιστα τον αποτρέπει. Ο εμπρηστής απλά κάνει τη δουλειά του. Το ρίσκο που παίρνει είναι αποδεκτό. Αντιθέτως, από την πλευρά του κράτους η ενδεχόμενη ζημία από την πυρκαγιά δεν έχει όριο. «Μα επιτρέπεται; Ενας δικαστής ή νομοθέτης να μην ξέρει τι πάει να πει “κατανομή νόμου δύναμης”, “τυπική απόκλιση”, “παλινδρόμηση προς τον μέσο”;». Η κυρία Φ πιάνει τον εαυτό της να εξοργίζεται με κάτι που δεν μπορεί να διορθώσει. Κλείνει για λίγο τα μάτια, πίνει μια γουλιά καφέ, και συνεχίζει τους υπολογισμούς της.