Ισραήλ, μια ιδιαίτερη περίπτωση στην αντιμετώπιση του κορωνοϊού

Εχει επικρατήσει η άποψη ότι η πρωτοτυπία της αντιμετώπισης του κορωνοϊού στο Ισραήλ συνίσταται στην απόφασή του να προσφερθεί ως «χώρα-πείραμα» του εμβολίου της Pfizer. Σίγουρα, η συμφωνία με την Pfizer έχει θεμελιώδη σημασία. Θα μπορούσε, όμως, να επιλεγεί μια άλλη φαρμακευτική εταιρεία ή ένα άλλο εμβόλιο. Επομένως, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο το Ισραήλ αντιμετώπισε την πανδημία, θα ήταν λάθος να συμπεράνουμε ότι η συγκεκριμένη επιλογή αποτελεί τη μοναδική ειδοποιό διαφορά στη διαχείριση της δεδομένης κρίσης εκ μέρους του ισραηλινού κρατικού μηχανισμού.

Από την επιβολή του πρώτου λοκντάουν μέχρι σήμερα, το Ισραήλ βρίσκεται αντιμέτωπο με τον ίδιο του τον εαυτό: Την ετερογενή πληθυσμιακή του σύνθεση, το ισχυρό θρησκευτικό συναίσθημα και τη μόνιμη ένταση ανάμεσα σε Εβραίους και Αραβες, με κύριο σημείο τριβής το καθεστώς της Ιερουσαλήμ. Αν προσθέσουμε ότι ο θεσμός του στρατού διαχρονικά βρίσκεται στην πρώτη θέση της εμπιστοσύνης του μέσου πολίτη της χώρας – εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι η ισραηλινή περίπτωση είναι μοναδική και, συνεπώς, δεν προσφέρεται για εύκολες συγκρίσεις.

Υπό αυτή την έννοια, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίον η κρατική μηχανή διαχειρίστηκε τρεις διακριτές πληθυσμιακές ομάδες: τους υπερορθόδοξους εβραίους, τους άραβες ισραηλινούς πολίτες και τον αραβικό πληθυσμό της Ανατολικής Ιερουσαλήμ.

Οι αρνητές υπερορθόδοξοι εβραίοι. Η επιβολή του πρώτου λοκντάουν είχε συμπέσει ημερολογιακά με το Εβραϊκό Πάσχα. Αυτή ήταν η μεγάλη ατυχία των επιδημιολόγων και του κρατικού μηχανισμού. Οι συναγωγές μετατράπηκαν σε εστίες εξάπλωσης του κορωνοϊού επειδή οι πιστοί δεν διανοούνταν να παραβούν τις ιερές διδαχές. Παράλληλα, οι αστυνομικοί, που παραδοσιακά προέρχονται από συντηρητικά περιβάλλοντα, ένιωθαν «ιερόσυλοι» εάν θα επέβαλλαν τα βαριά πρόστιμα. Ενας φαύλος κύκλος άρχιζε με αφετηρία τις ομαδικές προσευχές και κατάληξη στα νεκροταφεία. Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να αναθέσει στις ειδικές δυνάμεις της αστυνομίας την απαγόρευση κυκλοφορίας στις υπερορθόδοξες πόλεις και από τα μπαλκόνια ακούγονταν βρισιές και κατάρες.

Για πρώτη φορά στα χρονικά, ο ισραηλινός στρατός επέβαλε απαγόρευση κυκλοφορίας σε εβραϊκές πόλεις. Παράλληλα όμως βίντεο στην τηλεόραση και στο Ιντερνετ εμφάνιζαν νεαρά αγόρια και κορίτσια που υπηρετούσαν τη θητεία τους να μοιράζουν τρόφιμα και φάρμακα από σπίτι σε σπίτι, δίνοντας το στίγμα ότι η τήρηση του λοκντάουν ήταν εθνικό καθήκον. Ετσι, τα πνεύματα σταδιακά κόπασαν. Η λογική άρχισε να κερδίζει έδαφος όταν ο υπουργός Υγείας – υπερορθόδοξος ραβίνος ο ίδιος – νοσηλεύθηκε με κορωνοϊό αφού παρέστη σε γάμο με εκατοντάδες καλεσμένους, παραβαίνοντας τις κυβερνητικές αποφάσεις, που ο ίδιος συνυπέγραψε. Σταδιακά το ιερατείο σταμάτησε να αντιδρά στα επιδημιολογικά μέτρα και όταν αργότερα άρχισε ο μαζικός εμβολιασμός, πολύ μεγάλη μερίδα υπερορθοδόξων εμβολιάστηκε. Είχε πια πεισθεί τι συμβαίνει στις ΜΕΘ.

Αραβική καχυποψία. Η αραβική μειονότητα, που αποτελεί το 20% του συνολικού πληθυσμού, τήρησε τα περιοριστικά μέτρα των λοκντάουν, βλέποντας με κρυφή ικανοποίηση ότι αυτή τη φορά τέθηκαν στο στόχαστρο οι Υπερορθόδοξοι Εβραίοι. Ετσι, όταν πέρασε το Εβραϊκό Πάσχα και ήρθε το Ραμαζάνι, οι άραβες πολίτες φρόντισαν να μην απασχολήσουν ιδιαίτερα τις Αρχές. Ηταν κοινό μυστικό ότι ο κορωνοϊός εξαπλωνόταν στην αραβική κοινωνία. Ωστόσο, η ιδιότυπη άποψη περί κοινωνικής ντροπής αποθάρρυνε την πλειονότητα των Αράβων να πάνε να εξετασθούν, με αποτέλεσμα το σύστημα υγείας να μην μπορεί να συγκεντρώνει αξιόπιστα στοιχεία για την πορεία της πανδημίας. Οι δυσκολίες άρχισαν όταν τέθηκε σε εφαρμογή ο μαζικός εμβολιασμός. Οι Αραβες εκδήλωσαν την καχυποψία τους προς το ισραηλινό κράτος και δεν προσέρχονταν στα εμβολιαστικά κέντρα, εξαιτίας έντονης φημολογίας ότι τα εμβόλια που προορίζονταν για τους Αραβες θα ήταν οπωσδήποτε «βλαπτικά».

Οταν ο στρατός ανακοίνωσε ότι ολόκληρο το προσωπικό του έχει εμβολιαστεί, η προσέλευση των εβραίων πολιτών της χώρας αυξήθηκε σημαντικά. Τα εμβολιαστικά κέντρα στις εβραϊκές πόλεις ξαφνικά γέμισαν. Την ίδια στιγμή, τα αντίστοιχα εμβολιαστικά κέντρα στις αραβικές κωμοπόλεις παρέμεναν άδεια. Μόλις αυτό μαθεύτηκε, εβραίοι πολίτες έσπευδαν στις αραβικές πόλεις για να εμβολιαστούν. Η αποτελεσματικότερη καμπάνια, που κατάφερε να κάμψει την καχυποψία των αράβων πολιτών του Ισραήλ ήταν οι μεγάλες ουρές που σχημάτιζαν οι Εβραίοι έξω από τα εμβολιαστικά κέντρα, γεμίζοντας τους δρόμους των αραβικών χωριών και κωμοπόλεων.

Ανατολική Ιερουσαλήμ. Οταν στο Ισραήλ επιβλήθηκε το πρώτο λοκντάουν, στις αραβικές συνοικίες της Ιερουσαλήμ επικρατούσε πλήρης ανυπακοή. Οσο η ισραηλινή αστυνομία ήταν παρούσα στους δρόμους, η απαγόρευση κυκλοφορίας τηρείτο ευλαβικά. Μόλις έφευγε, η ζωή επέστρεφε στους κανονικούς της ρυθμούς – όπως και η εξάπλωση της πανδημίας. Ο μέσος άραβας Ιεροσολυμίτης εξέλαβε το λοκντάουν ως μέσο ισραηλινής επιβολής. Μάλιστα, ήταν ευρέως αποδεκτό, ότι «κορωνοϊός δεν υπάρχει». Οσο απίστευτο και να ακούγεται, η αλήθεια είναι ότι οι Αραβες της Ιερουσαλήμ συνειδητοποίησαν για πρώτη φορά τι ακριβώς συνέβαινε μόνο όταν έμαθαν ότι στη γειτονική Ιορδανία επιβλήθηκε ολικό λοκντάουν. Ωστόσο, η δυσπιστία προς τους Ισραηλινούς συνεχιζόταν. Οι κάτοικοι δεν προσέρχονταν να εξετασθούν, με αποτέλεσμα το ισραηλινό υπουργείο Υγείας να μην μπορεί να συγκεντρώσει επιδημιολογικά στοιχεία.

Την όλη συγκυρία αξιοποίησε το υπουργείο Υγείας της Παλαιστινιακής Αρχής, που άρχισε να στέλνει δικές του κινητές μονάδες εξέτασης στις συνοικίες Τζαμπ-ελ-Μουκάμπερ, Σιλουάν και Ισαουίγια, και στη συνέχεια δημοσίευε στην ιστοσελίδα του τα «επιδημιολογικά στοιχεία της κατεχόμενής μας πρωτεύουσας, Αλ-Κουντς». Επί εβδομάδες εκτυλισσόταν ένας ιδιότυπος ανταγωνισμός «υγειονομικής κυριαρχίας» μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστινιακής Αρχής, κινητοποιώντας τις ισραηλινές δυνάμεις ασφαλείας να απομακρύνουν τις κινητές μονάδες εξέτασης Covid που έρχονταν από τη Ραμάλα.

Οταν έφθασε η ώρα του εμβολιασμού, οι άραβες Ιεροσολυμίτες έπρεπε να επιστρέψουν στα ταξί τους, στα μαγαζιά τους και στις θέσεις εργασίας τους στην εβραϊκή πλευρά της πόλης. Ο νόμος της ελεύθερης αγοράς αποδείχθηκε μονόδρομος – όπως άλλωστε και ο εμβολιασμός.

Ο δρ Γαβριήλ Χαρίτος διδάσκει Ιστορία των Πολιτικών Σχέσεων Ισραήλ – Ελλάδας – Κύπρου στο Πανεπιστήμιο Μπεν-Γκουριόν (Ισραήλ), στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και στο Πάντειο Πανεπιστήμιο