Για την ισότητα {LF}γυναικών και ανδρών

Οι πρόσφατοι φόνοι στα Γλυκά Νερά και στη Φολέγανδρο δύο νεαρών γυναικών, από σύζυγο και σύντροφο αντιστοίχως, χαρακτηρίστηκαν, ορθώς, γυναικοκτονίες. Ο αριθμός των δηλωμένων μόνο (!) κακοποιήσεων γυναικών, αλλά και παιδιών, από άνδρες του οικογενειακού τους περιβάλλοντος στην πατρίδα μας είναι λίαν ανησυχητικός. Επίσης, στο Πάντειο, το πανεπιστήμιο όπου διδάσκω, μια φοιτήτρια με ρώτησε πώς γίνεται, ενώ οι φοιτήτριες αποτελούν το 70% του φοιτητόκοσμού του, τελικώς να είναι τόσο λίγες εκείνες οι γυναίκες που κατέχουν ηγετικές θέσεις ευθύνης τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό τομέα.

Τα δύο πρώτα από τα παραπάνω τρία παραδείγματα αποδεικνύουν ότι δεν υπάρχει ακόμη στη χώρα μας ο απαιτούμενος σεβασμός στη ζωή, στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια και στο δικαίωμα ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας των γυναικών («Χάλασε η φάση» δήλωσε ο δράστης του φόνου στη Φολέγανδρο για να δικαιολογήσει τη βάναυση συμπεριφορά του απέναντι στη σύντροφό του, η οποία τον οδήγησε στον φόνο!). Από την άλλη, η ερώτηση της φοιτήτριάς μου μας οδηγεί να σκεφτούμε πόσο μακριά ακόμη είμαστε από την πραγμάτωση της κατοχυρωμένης στο Σύνταγμά μας ισότητας των πολιτών (στο άρθρο 4, στην πρώτη του παράγραφο, ορίζεται ότι «Οι Ελληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου», ενώ στη δεύτερή του αναφέρεται, πιο ειδικά, ότι «Οι Ελληνίδες και οι Ελληνες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις»). Αφορμώμενος από τις παραπάνω διαπιστώσεις, στο παρόν κείμενο υποστηρίζω ότι η «πολιτική των ποσοστώσεων» για τη συμμετοχή των γυναικών σε θέσεις ευθύνης δεν αρκεί για να επιτευχθεί η πραγματική ισότητα ανδρών και γυναικών.

Και τούτο για δύο λόγους: πρώτον, την εν λόγω πολιτική χαρακτηρίζει μια διαδικασιοκρατική αντίληψη (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η διαδικασία δεν ενσωματώνει ενίοτε ουσία, ειδικά στο πλαίσιο της λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών), με αποτέλεσμα να υποτιμώνται κρίσιμα ποιοτικά χαρακτηριστικά των αλλαγών που πρέπει να συντελεστούν ώστε να επιτευχθεί η ισότητα (π.χ. θα πρέπει να αλλάξει ο τρόπος που πολλές ελληνικές οικογένειες ανατρέφουν τόσο τους γιους, ώστε αυτοί να αναγνωρίζουν τις γυναίκες ως ισότιμα μέλη της κοινωνίας, όσο και τις κόρες, υποστηρίζοντας εξίσου την ανάπτυξη των όποιων ταλέντων και κλίσεών τους). Δεύτερον, διότι η πολιτική των ποσοστώσεων συνιστά μια top-down, δηλαδή από πάνω προς τα κάτω, προσπάθεια δημιουργίας προϋποθέσεων επίτευξης ισότητας μεταξύ των δύο φύλων, η οποία, παρότι όντως απαραίτητη, καθίσταται περισσότερο λειτουργική όταν συνυπάρχει με την αντίθετης κατεύθυνσης προσπάθεια, δηλαδή από κάτω προς τα πάνω (bottom-up).

Είναι προφανές ότι η βελτίωση των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτισμικών προϋποθέσεων και όρων υπό τους οποίους ζουν και αναπτύσσουν την προσωπικότητά τους οι γυναίκες, δηλαδή επιδιώκουν την αυτοπραγμάτωσή τους, είναι καίριας σημασίας για την επίτευξη της ισότητας ανδρών και γυναικών. Αλλωστε, δεν χρειάζεται να είναι κανείς μαρξιστής -μάλιστα, αν δεν είναι, αποφεύγει τον «ευθύ» και «αδιαμεσολάβητο» αναγωγισμό των πολιτισμικών και πολιτικών φαινομένων στην οικονομική τους βάση – προκειμένου να αντιληφθεί την ιδιαίτερη σημασία των δομών εντός των οποίων αναπτύσσουμε τη δράση μας.

Οι δομές όμως προσδιορίζουν τις δυνατότητες δράσης, αλλά θέτουν και περιορισμούς σε αυτή. Με σκοπό την επιδίωξη της ισότητας, ορισμένες από τις δομές, διανοητικές (τρόπος σκέψης, προκαταλήψεις, στερεότυπα, όπως π.χ. η αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι λιγότερο ικανές από τους άνδρες στις θετικές επιστήμες), κοινωνικές, πολιτισμικές αλλά και οικονομικές (το γεγονός ότι η μητρότητα συχνά αποτελεί «μειονέκτημα» για την πρόσληψη μιας γυναίκας) οφείλουν να αλλάξουν. Και προς αυτή την κατεύθυνση οφείλουμε να δράσουμε από κοινού άνδρες και γυναίκες, επιδιώκοντας την αυτοπράγματωσή μας υπό όρους ισότητας. Γιατί μόνο έτσι, άλλωστε, θα γίνουμε οι ίδιοι «υπεύθυνοι για την ιστορία μας», όπως μας προτρέπει ο Κορνήλιος Καστοριάδης.

Ο Γιώργος Λ. Ευαγγελόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας και Διεθνών Σχέσεων στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.