Οι πολίτες έχουν όχι μόνο δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις

1    Είναι γνωστό ότι, κατά τους ειδικούς (και η γνώμη τους δεν έχει αμφισβητηθεί σοβαρά), η πανδημία μπορεί να αντιμετωπισθεί (δηλαδή να παύσει η μετάδοση του ιού), μόνο αν φθάσουμε σε ανοσία της κοινότητας (ή της «αγέλης», κατά την καθιερωμένη αλλά ατυχή έκφραση). Και αυτή επιτυγχάνεται, αν εμβολιασθεί ένα μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού (το 80% περίπου). Το ποσοστό των μέχρι τώρα εμβολιασθέντων στην Ελλάδα, αλλά και στις περισσότερες άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, είναι πολύ χαμηλότερο. Ασφαλώς είναι προτιμότερο να εμβολιάζονται οι πολίτες εκουσίως, πειθόμενοι για την αναγκαιότητα του εμβολιασμού, χωρίς να χρειάζεται να τους επιβληθεί τούτο. Αλλά, όπως όλα δείχνουν, οι προσπάθειες ενημέρωσης και πειθούς έχουν επιφέρει περιορισμένα αποτελέσματα. Αρα είναι αναγκαίο να επιβάλει η Πολιτεία σε όλους τον υποχρεωτικό εμβολιασμό (με εξαιρέσεις μόνο αν τούτο αντενδείκνυται, π.χ. για λόγους υγείας), ώστε να επιτευχθεί η επιδιωκόμενη ανοσία. Η επιβολή αυτή σε ειδικές κατηγορίες πληθυσμού (π.χ. στους υγειονομικούς, εκπαιδευτικούς κ.λπ.) είναι βέβαια περισσότερο αναγκαία για ευνόητους λόγους, αλλά ανεπαρκής για την ανοσία της κοινότητας. Γιατί λοιπόν δεν επιβάλλεται η γενική υποχρέωση εμβολιασμού όλου του πληθυσμού;

2    Κυκλοφορεί ευρέως η γνώμη (εκφραζόμενη και από νομικούς), ότι η επιβολή μιας τέτοιας υποχρέωσης θα ήταν αντισυνταγματική, διότι θα παραβίαζε τις συνταγματικές ελευθερίες του πολίτη. Και οι αρνητές του εμβολιασμού, επικαλούμενοι τις ελευθερίες τους, θεωρούν ότι έχουν δικαίωμα στην άρνηση. Η θέση αυτή είναι τελείως εσφαλμένη. Οι πολίτες έχουν όχι μόνο δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις, υποχρεώσεις έναντι των άλλων, υποχρεώσεις έναντι της κοινωνίας στην οποία ζουν. Η άσκηση των ελευθεριών μας δεν είναι, κατά το Σύνταγμα, απεριόριστη. Οι περιορισμοί επιβάλλονται, όταν συντρέχουν «επιτακτικοί λόγοι δημοσίου συμφέροντος» (έτσι η εύστοχη διατύπωση του Συμβουλίου Επικρατείας στην απόφασή του που έκρινε πρόσφατα συνταγματική την υποχρέωση εμβολιασμού για τους εργαζόμενους στην ΕΜΑΚ).

Εδώ η μέριμνα για τη δημόσια υγεία εξυπηρετεί το δημόσιο συμφέρον και απαιτεί επιτακτικά την επίτευξη της ανοσίας της κοινότητας. Οι φόβοι για ενδεχόμενες παρενέργειες του εμβολίου είναι ανθρώπινοι, αλλά δεν μπορούν να επικρατούν του γενικού συμφέροντος. Οσοι θέλουν να επικρατεί η δική τους θέληση έναντι του συμφέροντος της κοινωνίας στερούνται επαρκούς κοινωνικής υπευθυνότητας. Βεβαίως η υποχρέωση εμβολιασμού δεν μπορεί να επιβάλλεται με εξαναγκασμό, δηλαδή με άσκηση σωματικής βίας στον αρνούμενο να εμβολιασθεί. Αυτό πράγματι θα συνιστούσε υπέρμετρο περιορισμό που θα έθιγε τις ελευθερίες στον πυρήνα τους. Συνταγματικά επιτρεπτός θα ήταν μόνο ο έμμεσος «εξαναγκασμός», δηλαδή η πρόβλεψη συνεπειών για όσους δεν συμμορφώνονται με την υποχρέωσή τους, συνεπειών που πρέπει να είναι σύμφωνες με την αρχή της αναλογικότητας. Η ρητή και σαφής πρόβλεψη της υποχρεωτικότητας αφενός καθιστά τους αρνητές παραβάτες και αφετέρου θα ωθήσει πολλούς σε συμμόρφωση και δεν θα χρειάζεται να εφαρμοσθούν οι όποιες συνέπειες.

3    Το ερώτημα είναι γιατί η κυβέρνηση, που έχει την ευθύνη για τα λαμβανόμενα μέτρα κατά της πανδημίας, αποφεύγει να λάβει το πιο αποτελεσματικό μέτρο, την πρόβλεψη δηλαδή της γενικής υποχρεωτικότητας, αφήνοντας έτσι να παρατείνεται η μετάδοση του ιού. Απορίας άξιο είναι επίσης το ότι και οι αριστερές ή κεντροαριστερές πολιτικές δυνάμεις της χώρας αποφεύγουν επίσης να ταχθούν υπέρ του υποχρεωτικού εμβολιασμού, ενώ αυτές θα έπρεπε να ενισχύουν περισσότερο το αίσθημα της κοινωνικής ευθύνης των πολιτών. Προφανώς κανείς δεν θέλει (ίσως να υπάρχουν εξαιρέσεις, που δεν γνωρίζω) να στενοχωρήσει τους πολυάριθμους αρνητές του εμβολιασμού (και αυριανούς ψηφοφόρους). Μικρή παρηγορία είναι το ότι ανάλογα φαίνεται να συμβαίνουν και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Εκτός των άλλων όμως τόσο οι αρνούμενοι, στο όνομα των ελευθεριών τους, τον εμβολιασμό τους, όσο και οι υποχωρούντες ενώπιόν τους πολιτικοί, πάλι στο όνομα των ελευθεριών των πολιτών, παραγνωρίζουν το ότι ακριβώς ο μικρός τώρα περιορισμός της ελευθερίας μας με την υποχρεωτικότητα του εμβολιασμού είναι που θα επιταχύνει την επάνοδο στη λεγόμενη κανονικότητα, άρα και στην απόλαυση των πολύ μεγαλύτερων ελευθεριών τις οποίες μάς στερεί η πανδημία.

Ο Μιχάλης Σταθόπουλος είναι επίτιμος καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, ακαδημαϊκός