Η Ευρώπη μετά τη Μέρκελ

Μετά από μία περίοδο εξουσίας ισοδύναμης με εκείνη τεσσάρων θητειών γάλλων ή αμερικανών προέδρων, η Ανγκελα Μέρκελ αποχωρεί τον Σεπτέμβριο από την καγκελαρία του Βερολίνου. Οταν ανέλαβε, η Γερμανία ήταν μία πρόσφατα επανενωμένη χώρα με μεγάλη οικονομική ισχύ, αλλά με περιορισμένη ακόμα τη σημασία της στο διεθνές περιβάλλον, της ίδιας της Ευρώπης περιλαμβανομένης. Τώρα που παραδίδει, ο γερμανικός ρόλος στην Ευρώπη είναι ισχυρότερος και ευρύτερος από ποτέ. Ομως, η ίδια η Ευρώπη, παρά τα όσα θέλουν πολλοί να πιστεύουν, είναι εξίσου βαλτωμένη σε ένα ιδιότυπο θεσμικό και πολιτικό καθεστώς που δείχνει πια να έχει φτάσει στα όρια της εξέλιξής του: είναι το πρώτο σχήμα στη σύγχρονη ευρωπαϊκή και διεθνή ιστορία που έχει κοινό νόμισμα, αλλά δεν έχει γίνει κράτος. Δεν είναι ούτε συνομοσπονδία, ούτε ομοσπονδία. Και δεν αναμένεται να γίνει. Αυτό δεν είναι κάτι καινούργιο: συνέβαινε, πολύ παλιότερα, με τις αυτοκρατορίες. Αλλά όχι με τις δημοκρατίες. Υπ’ αυτή την έννοια η Ευρώπη, όσο κι αν δεν το κατανοεί, έχει πάει πολύ πίσω: η δημοκρατία για την οποία τόσο πολύ νιώθει υπερήφανη, δοκιμάζεται με πρωτοφανή τρόπο σε ένα άθροισμα κρατών όπου η εξουσία έχει χάσει παντελώς τη νομιμοποίηση από τους λαούς της. Αυτοί ψηφίζουν εθνικές κυβερνήσεις, που όμως, όταν έρχεται η ώρα να πάρουν βασικές αποφάσεις, είναι, πλην της γερμανικής, αδύναμες να το πράξουν. Τις αποφάσεις παίρνει στη θέση τους ένας μηχανισμός που δεν έχει καμία άμεση, μα ούτε και επαρκή έμμεση, νομιμοποίηση. Το μόνο που έχει είναι τις πλάτες του Βερολίνου.

Το τελευταίο δείγμα της λειτουργίας αυτού του παράδοξου συστήματος ήρθε μόλις προχθές στη συνεδρίαση του Eurogroup: μόνον η συμμετοχή του αμερικανού υπουργού Οικονομικών ήταν εκείνη που απέτρεψε το να ανοίξει ξανά η συζήτηση για νέα περίοδο λιτότητας και νέα μνημόνια μετά την περίοδο της πανδημίας. Αλλά αυτό δεν θα κρατήσει για πολύ. Την επόμενη φορά το ζήτημα θα τεθεί πολύ οξύτερα από τη Γερμανία και τις χώρες που ακολουθούν την πολιτική της. Κάτι που θα συμβεί με τον επόμενο ή την επόμενη καγκελάριο, αλλά θα συμβεί νομοτελειακά: η διαδοχή της Μέρκελ δεν πρόκειται να επηρεάσει αυτή την πολιτική, όπως και καμία άλλη στην οποία η Γερμανία έχει επενδύσει ζωτικά εθνικά της συμφέροντα. Οποιοι θεωρούν ότι μετά τον Σεπτέμβριο κάτι θα αλλάξει θα διαψευστούν πάλι όπως και άλλες φορές στο παρελθόν. Αντίθετα με τέτοιες προσδοκίες, η μακράν μεγαλύτερη πιθανότητα είναι κάτι να αλλάξει προς την αντίθετη κατεύθυνση: της έντασης στην υπάρχουσα πολιτική. Που είναι γερμανική πριν γίνει ευρωπαϊκή.

Πριν από λίγες εβδομάδες, το αστέρι των Πρασίνων έμοιαζε να ανατέλλει δυναμικά. Σήμερα ήδη μοιάζει να δύει. Βέβαια οι εκλογές είναι πάντοτε απρόβλεπτες: μέχρι τότε πολλά μπορεί να αλλάξουν. Και τα αποτελέσματα μπορεί να εκπλήξουν. Δεν είναι απίθανο οι Πράσινοι να ανακάμψουν ξανά. Λ.χ. οι φονικές πλημμύρες των τελευταίων ημερών θα μπορούσαν να τους ενισχύσουν αν επιδράσουν στην εκλογική ατζέντα ή, αντίστοιχα και τον Λάσετ, αν πείσει ότι αντέδρασε αποτελεσματικά, όπως κάποτε ο Σρέντερ στη Σαξωνία. Ομως το επικρατέστερο σενάριο είναι οι Χριστιανοδημοκράτες να παραμείνουν πρώτο κόμμα, οι Σοσιαλδημοκράτες να τα πάνε μέτρια έως χάλια και η επόμενη κυβέρνηση να πρέπει να στηριχθεί στις δυνάμεις της Ακρας Δεξιάς για να υπάρξει. Το ενδεχόμενο να υπάρχουν υπουργοί της AfD στο επόμενο σχήμα είναι κάτι παραπάνω από υπαρκτό – είναι, άλλωστε, αυτό που συστηματικά επιχειρεί να στήσει εδώ και αρκετό καιρό ο Σόιμπλε. Και οι μετρήσεις μπορούν, μέχρι στιγμής, να τον κάνουν να χαμογελάει. Σήμερα ουδείς θα ομολογούσε ότι κάτι τέτοιο είναι δυνατόν να συμβεί. Ομως, αν μόνον έτσι βγαίνουν τα νούμερα, αυτό θα αλλάξει μέσα σε ένα βράδυ. Τότε η επίκληση της ανάγκης για σταθερή κυβερνησιμότητα θα επικρατήσει κάθε δισταγμού, λειτουργώντας ως κολυμβήθρα του Σιλωάμ για τη γερμανική Ακρα Δεξιά. Σε κάθε περίπτωση, όλα αυτά παραμένουν, αυτή τη στιγμή, εικασίες. Το αποτέλεσμα είναι αβέβαιο. Εκείνο που είναι βέβαιο είναι ότι σε όποιο πιθανό συνδυασμό κομμάτων στην επόμενη γερμανική εξουσία, υπό τον όποιο νέο/α καγκελάριο, η γερμανική οικονομική πολιτική θα παραμείνει η ίδια. Και η ευρωπαϊκή πολιτική επίσης: θα παραμείνει, νομοτελειακά, η γερμανική.