Το εμβόλιο και το Μνημόνιο

Ενα ερώτημα αρχίζει να πλανιέται πάνω από τις υγειονομικές αγωνίες για την επέλαση της μετάλλαξης Δέλτα. Θα ζήσουμε άραγε μια επανάληψη της ιστορίας; Θα μας χωρίσει το εμβόλιο στα δύο, όπως κάποτε το Μνημόνιο; Θα ξεθαφτούν τα τσεκούρια του πολέμου και θα αναβιώσουν οι γραμμές αντιπαράθεσης; Θα αποκτήσει πολιτικό πρόσημο και θα μετατραπεί σε κοινωνική, πολιτιστική σύγκρουση το ναι ή το όχι στον εμβολιασμό; Θα δούμε το φθινόπωρο οδομαχίες κοινωνικού αυτοματισμού στις πόρτες των μαγαζιών, στα βαγόνια του μετρό ή στις θύρες των γηπέδων, ανάμεσα σε «συστημικούς» εμβολιασμένους και ανεμβολίαστους «αντισυστημικούς»;

Το ερώτημα ακούγεται ίσως υπερβολικό. Μα όχι εντελώς αδικαιολόγητο.

Ας πάρουμε ως παράδειγμα την Αμερική, όπου η εμβολιαστική καμπάνια εξελίχθηκε ταχύτερα. Τον περασμένο Ιανουάριο είχε εμβολιαστεί μόνον το 6% του ενήλικου πληθυσμού. Οι υπόλοιποι χωριζόντουσαν σε τρεις ομάδες, τρεις φυλές: Οι «Πρόθυμοι», οι «Ασε να δούμε» (wait and see) και οι «Οχι ποτέ», οι αρνητές. Πέντε μήνες αργότερα, τον Ιούνιο, οι εμβολιασμένοι έφθασαν από το 6% στο 65% (κι ένα επιπλέον 3% που δήλωνε ότι θα εμβολιαστεί σύντομα). Οι «Ασε να δούμε» είχαν περιοριστεί από 31% σε 10%. Μα οι αρνητές, οι «Οχι ποτέ» έμεναν ακατέβατοι στο 20%, όσοι ήταν και τον Ιανουάριο. Το τείχος της άρνησης δεν παρουσιάζει ούτε μία ρωγμή.

Μια μεγάλη, συστηματική έρευνα που διεξάγει κάθε μήνα ο οργανισμός KFF δίνει κάποια στοιχεία για το ποιοι είναι αυτοί οι «Οχι ποτέ» και γιατί επιμένουν στο όχι τους. Υπάρχουν αισθητές διαφορές στα ποσοστά (και στην πρόθεση) εμβολιασμού ανάμεσα σε διάφορες δημογραφικές ομάδες, ανάλογα με την ηλικία, το φύλο (οι εμβολιασμένες γυναίκες 70%, οι άνδρες 61%), τη φυλή (οι λευκοί 67%, οι μαύροι 60% ), το εισόδημα, τον τόπο κατοικίας ή το επίπεδο μόρφωσης (όσοι πήγαν κολέγιο εμβολιάζονται κατά 79%, όσοι δεν πήγαν 59%). Μα η πιο σαφής, η πιο εμφατική διαφορά είναι εκείνη που ανάγεται στην πολιτική τοποθέτηση. Οσοι ψήφισαν Δημοκρατικούς έχουν ήδη εμβολιαστεί σε ποσοστό 86%. Οσοι ψήφισαν Ρεπουμπλικάνους, μόνον 52%!  Στις κόκκινες πόλεις, εκεί που κυριαρχεί η ρεπουμπλικανική ψήφος, εκεί όπου όποιος φορούσε μάσκα στον δρόμο κινδύνευε με λιντσάρισμα, τα ποσοστά εμβολιασμών είναι χαμηλά. Στις μπλε, εκεί που κυριαρχούν οι Δημοκρατικοί, είναι υψηλά. Και το πιο εντυπωσιακό: η ένταση δεν αφορά μόνον ψηφοφόρους, μα και εκλεγμένους. Ενώ και οι 219 Δημοκρατικοί στη Βουλή των Αντιπροσώπων είναι εμβολιασμένοι, μόνον 95 από τους 212 ρεπουμπλικάνους βουλευτές έχουν κάνει το εμβόλιο.

Ολα το βεβαιώνουν: Στις ΗΠΑ η βασική διαχωριστική γραμμή ως προς την πρόθεση εμβολιασμού είναι πολιτική. Η άρνηση του εμβολίου έχει το άρωμα του λαϊκισμού, της αντισυστημικής δυσπιστίας απέναντι στις ελίτ (στις οποίες, φυσικά, περιλαμβάνονται οι επιστήμονες, οι γιατροί, οι μισητοί «ειδικοί»). «Λέω όχι στο εμβόλιο γιατί δεν εμπιστεύομαι, μισώ εκείνους που μου λένε να το κάνω», είναι η πιο συνηθισμένη και ειλικρινής απάντηση στο ερώτημα «γιατί όχι;». Και γι’ αυτό, το «όχι» μοιάζει φτιαγμένο από μπετόν. Κανένα ορθολογικό μήνυμα δεν το διαπερνά.

Είναι αυτή η εικόνα συμβατή και με τη δική μας εμπειρία; Προσδιορίζεται και εδώ με πολιτικό, ιδεολογικό πρόσημο η άρνηση στον εμβολιασμό; Εν μέρει ναι. Αλλά όχι, ευτυχώς, με τον ίδιο τρόπο.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία, περίπου 5.200.000 ενήλικοι έχουν ήδη κάνει μια τουλάχιστον δόση εμβολίου στην Ελλάδα. Από τους υπόλοιπους, όσους δεν έχουν ακόμη εμβολιαστεί, εκείνοι που αποτελούν τον σκληρό πυρήνα της άρνησης είναι περίπου το 40% των ανεμβολίαστων, κάτι μεταξύ 1.200.000 και 1.500.000 πολίτες, σε απόλυτους αριθμούς, σύμφωνα με μια πρόσφατη, ενδιαφέρουσα έρευνα της Pulse. Εχει η άρνησή τους  πολιτικά χαρακτηριστικά; Το κλίμα στα social media, το πάθος της καμπάνιας ενάντια στο «μπόλι» και στην «χούντα» των υγειονομικών μέτρων, είναι μια ένδειξη. Το μίσος, με το οποίο εκτοξεύεται ο σοσιαλμιντιακός «ψόφος» εναντίον όποιου υποστηρίζει δημόσια την εμβολιαστική εκστρατεία, είναι μία ακόμη ένδειξη. Και υπάρχει ακόμη μία. Μια κάποια συσχέτιση ανάμεσα στα ποσοστά εμβολιασμού ανά περιφέρεια και τα εκλογικά αποτελέσματα. Για παράδειγμα: η Φλώρινα, η περιοχή με το χαμηλότερο ποσοστό εμβολιασμού στη χώρα, είναι ταυτόχρονα η περιφέρεια που, στις εκλογές του Ιουλίου 2019, έδωσε στην Ελληνική Λύση του Βελόπουλου το υψηλότερό της ποσοστό στην επικράτεια: 7,3%.

Είναι λογικό, λοιπόν, να υποθέσει κανείς ότι, εκτός από την (όχι αδικαιολόγητη) αμφιβολία, την επιφύλαξη, τον φόβο, το καθ’ ημάς «άσε να δούμε», δηλαδή, υπάρχει επίσης κι ένα «αντισυστημικό» Οχι στο εμβόλιο που συμπίπτει με τις γραμμές της πολιτικής και πολιτιστικής επιρροής μιας «κουλτούρας ΑΝΕΛ», που επιβιώνει και μετά τον θάνατο του πολιτικού της φορέα και εκφράζεται από τους επώνυμους επιγόνους της – όπως ο Παύλος Πολάκης. Με δύο κρίσιμες διαφορές, όμως. Οτι, πρώτον, εδώ η άρνηση διαπερνά τις κομματικές γραμμές, δεν τις προσδιορίζει, όπως στις ΗΠΑ. Οι αντιεμβολιαστές στο εκλογικό σώμα του ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι περισσότεροι απ, ό,τι στης ΝΔ. Και ότι, δεύτερον, ο Πολάκης είναι μειοψηφία στο περιβάλλον ΣΥΡΙΖΑ και ο επίσημος λόγος του κόμματος της αντιπολίτευσης, παρότι γλιστρά συχνά σε μια σχεδόν α-πολιτική άρνηση, παραμένει ως προς τα εμβόλια στη γραμμή του ορθολογισμού. Σε αντίθεση με ό,τι είχε συμβεί στις ένδοξες αντι-μνημονιακές ημέρες.

Μπορεί, λοιπόν, να είναι κανείς κάπως αισιόδοξος. Οχι, δεν κινδυνεύουμε να ξαναζήσουμε τον μνημονιακό διχασμό, αυτή τη φορά ως εμβολιαστικό διχασμό. Η ιστορία δεν θα επαναληφθεί, παρά μόνον ως φάρσα. Μα και οι φάρσες μπορεί καμιά φορά να έχουν επικίνδυνες συνέπειες, ιδίως όταν το διακύβευμα – σε ανθρώπινες ζωές και οικονομικές συνέπειες – είναι τόσο υψηλό. Καλό θα ήταν, λοιπόν, το δημοκρατικό πολιτικό τόξο να μη φλερτάρει τόσο συχνά και τόσο επιπόλαια με αυτό που το συμφέρον του επιβάλλει να αποφύγει. Κάποιες στιγμές, για κάποια θέματα, αγαθόν το συναινείν.