Πάντα με το μέρος του Ερωτα

Ο ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΜΟΣ. Μπήκε στο κόμμα το 1941 παρόλο που είχε διαβάσει Σουβαρίν και Τσότσκι. Ηξερε. Αλλά ήθελε την περιπέτεια. Το σημείο καμπής ήταν όταν άκουσε το άνοιγμα του Ιπτάμενου Ολλανδού, του Βάγκνερ. Πρόκειται για το μουσικό ισοδύναμο του «Σηκωθείτε γρήγορα, θύελλες ποθητές», του Σατωβριάνδου. Πίστευε από τότε ότι πρέπει να διαλέξεις αν θα ζήσεις ή θα επιβιώσεις, και στην περίπτωση που διαλέξεις να ζήσεις πρέπει να είσαι έτοιμος να πεθάνεις. Εμεινε στο κόμμα οκτώ χρόνια.

ΜΙΑ ΣΚΗΝΗ. Λίγο πριν τον διαγράψουν, η συντρόφισσα που είχε αναλάβει να στήσει τη δίκη του τον ρώτησε αν δούλευε πάνω σε κάτι. «Γράφω ένα βιβλίο για τον θάνατο… από μαρξιστική άποψη», απάντησε. Το θέμα τον είχε στοιχειώσει. Το γεγονός που σημάδεψε τη ζωή του άλλωστε ήταν ο θάνατος της μητέρας του, όταν εκείνος ήταν δέκα ετών. Στη συνέχεια εκτελέστηκαν αρκετοί σύντροφοί του στην αντίσταση, ή πέθαναν από τα βασανιστήρια, ενώ πολλά μέλη της οικογενείας του πέθαναν στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Η ΠΡΟΔΟΣΙΑ. Οταν έμαθε ότι ο πατέρας του είχε δεσμό με την αδελφή της γυναίκας του, σοκαρίστηκε. Του είπε τότε εκείνος πως όταν η Κορίν τον είδε να κλαίει μπροστά στο φέρετρο της αδελφής της, τον αγκάλιασε και του είπε: «Ακου Βιντάλ, έχεις ανάγκη από μια γυναίκα, θα είμαι εκεί». Στην πραγματικότητα, τα είχαν από πολύ νωρίτερα. Το μπέρδεμα ήταν ότι μετά τον θάνατο της μιας αδελφής, θα έπρεπε σύμφωνα με την παράδοση να παντρευτεί τον χήρο όποια από τις άλλες αδελφές ήταν ανύπαντρη. Η Κορίν όμως ήταν παντρεμένη. Κι έτσι έσπευσαν να βρουν εραστή για την ανύπαντρη, ώστε να μην πάρει εκείνη το τρόπαιο. Μια μέρα, η Κορίν ήταν με τον άντρα της στον σταθμό, εκείνη στην αποβάθρα, εκείνος στο τρένο, όταν μπήκαν οι Γερμανοί, τον πήγαν στην τουαλέτα για να δουν αν είχε κάνει περιτομή και τον συνέλαβαν. Η Κορίν τηλεφώνησε τότε στον Βιντάλ, που ζούσε στη Λυών με την ερωμένη του, και του είπε ότι αν δεν ζούσαν μαζί θα έπεφτε στον Ροδανό. Εζησαν μαζί μέχρι το τέλος του πολέμου και στη συνέχεια παντρεύτηκαν. Η Κορίν είχε πάντα τύψεις για τον άντρα της, που πέθανε στο Αουσβιτς.

Η ΠΟΙΗΣΗ. «Αν υπάρχει μια αλήθεια στη ζωή μου», είπε σε μια πρόσφατη συνέντευξή του, «είναι η αλήθεια της ποίησης. Και η ανώτατη ποίηση είναι εκείνη του έρωτα. Υπάρχει ακόμη η ποίηση της ιστορίας, που αποκαλύπτεται σε στιγμές ελευθερίας, αδελφοσύνης, δημιουργικότητας. Α, η 26η Αυγούστου 1944, η απελευθέρωση του Παρισιού, όλες εκείνες οι καμπάνες των εκκλησιών που άρχισαν να χτυπούν… Και το βιολοντσέλο του Ροστροπόβιτς, που στις 9 Νοεμβρίου του 1989 έπαιξε Μπαχ στα πόδια του γαληνεμένου τείχους…».

Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. «Είμαι droitier gauchiste», έλεγε πριν από δέκα χρόνια. Δεξιός με αριστερό προσανατολισμό, ή το ανάποδο. «Είµαι δεξιός γιατί σύµφωνα µε την επαναστατική παράδοση θέλω να υπερασπίζοµαι την ελευθερία, και είµαι αριστερός γιατί πιστεύω ότι έχουµε ανάγκη τον ριζοσπαστισµό». Στη νέα ιδεολογία της εποχής, τον φόβο, αντιπρότεινε την «πολιτική του πολιτισµού», δηλαδή την επιστροφή της κυριαρχίας της πολιτικής έναντι της οικονοµίας, του δηµοσίου έναντι του ιδιωτικού. Δεν τον άκουσε κανείς.

ΟΙ ΠΗΓΕΣ. Η συνείδηση του Μορέν, πάντως, αριστερή είναι. Aυτό σημαίνει για κείνον την αναγνώριση τεσσάρων πηγών: της φιλελεύθερης (το άτομο πρέπει να αναπτύσσεται), της σοσιαλιστικής (η κοινωνία πρέπει να βελτιώνεται), της κομμουνιστικής (η συναδέλφωση των κοινοτήτων) και της οικολογικής (η φροντίδα για τη φύση). Και τη διαρκή αναζήτηση της αλληλεγγύης και της ευθύνης.

Ο ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ. «Δεν πιστεύω πλέον σε καμιά υπόσχεση, κανένα μέλλον που ακτινοβολεί, κανέναν Μεσσία», είπε το 2019 σε μια εκτενή συνέντευξή του στη «Monde». «Οπως λέει ο Φρόιντ, είμαστε καταδικασμένοι να ζούμε στην καρδιά της μάχης ανάμεσα στον Ερωτα και τον Θάνατο. Η ανθρώπινη περιπέτεια έχει φτάσει σε μια γιγαντιαία κρίση, όπου παίζεται το μέλλον μας. Ολα δείχνουν ότι θα κερδίσει ο Θάνατος, όπως πάντα όμως το απίθανο και το απρόβλεπτο παραμένουν στο τραπέζι. Ο,τι κι αν συμβεί, πάντως, η ζωή μας μπορεί να έχει νόημα μόνο αν παίρνουμε το μέρος του Ερωτα. Εγώ τουλάχιστον αυτό κάνω».

ΤΑ ΓΗΡΑΤΕΙΑ. Τι πρέπει να κάνουμε για να γεράσουμε καλά; «Να κρατάμε μέσα μας την περιέργεια της παιδικής ηλικίας, τις προσδοκίες της εφηβείας, τις ευθύνες του ενήλικα, και γερνώντας να προσπαθούμε να κουβαλάμε μαζί μας τις εμπειρίες των προηγουμένων εποχών. Kαι πρέπει πάντα να ξέρουμε να εκπλησσόμαστε και να προβληματιζόμαστε γι’ αυτά που μοιάζουν φυσιολογικά και προφανή, για να αποτοξινώνουμε το μυαλό μας και να αναπτύσσουμε ένα κριτικό πνεύμα».

Eντγκάρ Μορέν (1921 – )

Για το καλύτερο και το χειρότερο

Γεννήθηκε στο Παρίσι σε μια εβραϊκή οικογένεια της Θεσσαλονίκης και διέσχισε όλες τις θύελλες του 20ού αιώνα. Είδε τον ναζισμό να θεριεύει, έλαβε μέρος στην Αντίσταση, μπήκε στο απελευθερωμένο Παρίσι ανεμίζοντας τη γαλλική σημαία μαζί με τη Μαργκερίτ Ντιράς, έζησε τον μύθο του κομμουνισμού (για να τον αποδομήσει στην «Αυτοκριτική» του), αγωνίστηκε κατά της αποικιοκρατίας, διέγνωσε από τους πρώτους την οικολογική καταστροφή (το βιβλίο του «Μητέρα Πατρίδα» εκδόθηκε το 1993). Τα διδάγματα που αποκόμισε είναι απλά και ισχυρά: έχουμε πολλαπλές ταυτότητες, είμαστε ικανοί για το καλύτερο και το χειρότερο, ο κίνδυνος του λάθους και της ψευδαίσθησης είναι διαρκής, δεν μπορούμε να αισθανόμαστε ολοκληρωμένοι όσο δεν αναγνωρίζουμε την ανθρώπινη πληρότητα των άλλων. Δύο αφορισμοί κλείνουν το τελευταίο του βιβλίο. «Η πραγματικότητα κρύβεται πίσω από τις πραγματικότητές μας». «Το ανθρώπινο πνεύμα βρίσκεται μπροστά στην κλειστή πόρτα του μυστηρίου».