Η μνήμη {LF}μιας εθνικής καταστροφής

Το «1922» του Κώστα Σταματόπουλου προσφέρεται για μια σύντομη, απαιτητική ανάγνωση. Σύντομη διότι 120 καλογραμμένες σελίδες διαβάζονται σε ένα έγκλειστο απόγευμα. Απαιτητική διότι όλοι νομίζουμε ότι γνωρίζουμε πώς φτάσαμε στη Μικρασιατική Καταστροφή αλλά όλοι διστάζουμε να εξηγήσουμε στους εαυτούς μας τα αίτια και να παραδεχτούμε τα αιτιατά τού εθνικού αυτού ονείδους.

Δεν υπάρχει ουδεμία αμφιβολία ότι περί αυτού πρόκειται: εθνικό όνειδος από το οποίο πολλά έχουμε να διδαχτούμε. Αν υπάρχει κατηγορία εθνικής προδοσίας, αυτή αφορά την απερίσκεπτη, φαντασιόπληκτη αυτοχειρία ενός έθνους. Πρόκειται για μνημειώδη εθνική επιπολαιότητα, πολιτική μωρία, ασυναρτησία και έλλειψη στοιχειώδους κρατικής υπόστασης, συμπαιγνία εγωκεντρικής αφέλειας και μεγαλόσχημου μεγαλοϊδεατισμού. Σίγουρα δεν μας βοήθησαν οι υποτιθέμενοι σύμμαχοι: Αγγλοι, Γάλλοι, Ιταλοί, Ρώσοι ίσως. Σίγουρα η Γερμανία καθοδήγησε τον Κεμάλ Ατατούρκ στον δικαιολογημένο θρίαμβο του 1922. Αλλά ρωτήστε τον βασιλιά Κωνσταντίνο και τον Βενιζέλο, τους γενναίους μάχιμους στρατηγούς μας, τους τέσσερις μικρόβιους πρωθυπουργούς που διαδέχτηκαν τη διετία 1920-22 τον «ηγέτη» Βενιζέλο όσο βρισκόταν εκτός Ελλάδος – ρωτήστε τους, «Τι γυρεύουμε στη Μικρασία; Ποιο “βιλαέτι” επιδιώκουμε να εγκαταστήσουμε στη Σμύρνη; Για ποιους Ελληνες μαχόμαστε όταν αυτοί οι ίδιοι δεν μάχονται για τους εαυτούς τους;».

Η δημιουργία ενός δεύτερου μετώπου στην Ανατολή άρχισε να απασχολεί τους συμμάχους της Entente το 1914. Η τραγικά ανεπιτυχής εκστρατεία στα Δαρδανέλλια το επόμενο έτος εναντίον τού άξονα Γερμανίας – Τουρκίας προδιέγραψε για τη μικρή, φτωχή Ελλάδα την αδήριτη ανάγκη να μείνει κατά το δυνατόν ουδέτερη, επιφυλακτική, ενωμένη μέχρι να τελειώσει ο Μεγάλος Πόλεμος. Αυτό η Ελλάδα δεν το κατάφερε – ούτε καν προσπάθησε να το κάνει ομονοώντας και εκτιμώντας ψύχραιμα τους προφανείς κοινούς κινδύνους. Αντίθετα, κατάφερε να αυτοδιαιρεθεί σε βενιζελικούς και βασιλικούς (και σε αρκετές ακόμα φατρίες ξενοφοβίας, ξενολατρίας και μεγαλοϊδεατισμών) και να οδηγήσει τα παιδιά της στον μάταιο ηρωισμό τού Σαγγαρίου και της Αλμυρής Ερήμου.

Η κατάληψη της Σμύρνης από τον ελληνικό στρατό τον Μάιο 1919 σήμανε κατ’ ουσία το τέλος της Μεγάλης Ιδέας. Αλλά ταυτόχρονα ανέτρεψε τα δεδομένα της μελετημένης πρότασης Νίκολσον – Τοϋνμπι για ελληνική παρουσία στην Ανατολική Θράκη με απώτερο σκοπό την κατάληψη/ παραχώρηση της Κωνσταντινούπολης. Το δίλημμα για τον Βενιζέλο ήταν εξαρχής «Πόλη ή Σμύρνη», δίλημμα το οποίο ο μεγάλος άνδρας της ελληνικής διπλωματίας ουδέποτε κατανόησε με πληρότητα. Το δίλημμα επανήλθε σαν πρόταση και στη Διάσκεψη των Καννών τον Ιανουάριο του 1922, διάσκεψη που παρέμεινε στο περιθώριο των πραγματικών γεγονότων, ίσως εξαιτίας του αδιάλλακτου (αλλά ειδήμονος της realpolitik) Πουανκαρέ. Η εγκάρδια φιλία Λόυντ Τζωρτζ και Βενιζέλου καθόρισε σε πολλά σημεία την ελληνική εκστρατεία στη Μικρά Ασία, εκστρατεία την οποία ο έμπειρος στρατηγός σερ Χένρυ Γουίλσον αβίαστα χαρακτήρισε εξαρχής, «mad, bad and stupid».

Το μεγάλο χάρισμα του βιβλίου του Σταματόπουλου είναι ότι μας μιλάει περιεκτικά, εμπεριστατωμένα, απροκατάληπτα για τη μεγαλόπνοη αυτή εθνική τραγωδία. Διαπιστώνει τη μέγιστη έλλειψη βιογραφικών μελετών για τους πρωταγωνιστές της Βενιζέλο και Κωνσταντίνο. Αλλά αυτό δεν τον παρασύρει σε αυθαίρετες επικρίσεις ή κατηγορίες. Τα ιστορικά γεγονότα παραμένουν αναντίρρητα. Ισως η ψυχική υγεία τού βασιλιά Κωνσταντίνου να τα κατέστησε αναπότρεπτα. Σίγουρα η Ελλάδα, μια μικρή χώρα στην Ευρώπη των γιγαντιαίων Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής, να μην εκτίμησε σωστά τα όρια και τις δυνατότητές της.

Το βιβλίο του Σταματόπουλου πρέπει να διαβαστεί από τη νέα γενιά, από τους μαθητές των λυκείων και τους φοιτητές. Και πρέπει να διαβαστεί για τρεις λόγους: πρώτα, επειδή εξιστορεί με πληρότητα και αντικειμενικότητα τη μεγαλύτερη εθνική τραγωδία της νεότερης Ελλάδας – κατόπιν, επειδή δεν εξυπηρετεί ιδεολογικές παρατάξεις ούτε επιδιώκει να εξάψει ενοχές – και τέλος, επειδή το μέγιστο αιτιατό των γεγονότων που εξιστορεί είναι η δημιουργία εθνικής συνείδησης χωρίς την οποία οι νέες γενιές των Ελλήνων δεν θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν το μέλλον.

Στις σελίδες 104/5 μια φωτογραφία του Σεπτεμβρίου 1921 δείχνει τον ελληνικό στρατό στρατοπεδευμένο στην Ανατολία, έξω από το Αφιόν Καραχισάρ (το Ακροϊνόν της Βυζαντινής Φρυγίας). Το στρατόπεδο αποτελείται από μερικές σκηνές στημένες με παλούκια, είκοσι-τόσα άλογα και λίγους σκορπισμένους στρατιώτες. Δεν υπάρχει πουθενά βαρύς οπλισμός, οχηματαγωγά, ούτε καν οπλοπολυβόλα. Εναν χρόνο αργότερα οι τελευταίοι Ελληνες στρατιώτες εγκατέλειπαν το λιμάνι της Σμύρνης.

Ο Μιχάλης Μόσχος είναι συντονιστής του London Hellenic Prize, που απονέμεται σε συγγραφείς, συνήθως ξένους, για καινοφανείς μελέτες που σχετίζονται με τον πολιτισμό και την ιστορία της Ελλάδας – αρχαιολογία, μελέτη των κλασικών, Ιστορία, θρησκεία αλλά και λογοτεχνία.

Απόσπασμα (σελ. 105 – 106)
Ο Διχασμός στο στράτευμα
«Οι καταστρεπτικές εκδηλώσεις του Διχασμού πουθενά δεν ήσαν πιο ορατές από ό,τι στο στράτευμα και συγκεκριμένα στις τάξεις των αξιωματικών. Η αντίδρασή τους στην αντιβενιζελική κυβέρνηση που προήλθε από τις εκλογές οφείλετο λιγότερο σε λόγους “ιδεολογίας” και πιο πολύ σε λόγους προσωπικού συμφέροντος, καθώς αρκετοί αξιωματικοί των υψηλότερων βαθμίδων υποχρεώθηκαν να παραδώσουν την θέση τους σε εκείνους από τους οποίους την είχαν αποσπάσει το 1917 και να δεχθούν επίσης τις αναπόφευκτες ανακατατάξεις στην επετηρίδα. Ωστόσο, αποτελεί και πάλι μύθο ότι η νέα κυβέρνηση προέβη σε μαζικές απολύσεις αξιωματικών. Το ποσοστό των αποτάκτων δεν υπερέβαινε το ένα δέκατο του συνόλου των αξιωματικών -ουδεμία σχέση με τις εκκαθαρίσεις του 1917 και 1918.
Σε αυτό το ποσοστό προστίθεται ένα 4%, αποτελούμενο από τους αξιωματικούς εκείνους, μεταξύ των οποίων τέσσερις στρατηγοί, που, πληροφορούμενοι το αποτέλεσμα των εκλογών, εγκατέλειψαν αυτοβούλως τις θέσεις τους, ακόμη και στο μέτωπο, αρνούμενοι να υπηρετήσουν την νόμιμη κυβέρνηση. Μετέβησαν στην Κωνσταντινούπολη, μητρόπολη εκείνα τα χρόνια του βενιζελισμού, από την ασφάλεια της οποίας μηχανορραφούσαν και αγωνίζονταν πώς να καταστήσουν τις Δυνάμεις ακόμη πιο εχθρικές απέναντι στην “κωνσταντινική Ελλάδα”, πώς να διχάσουν το έθνος περισσότερο, πώς να υπονομεύσουν το ηθικό του στρατού».

Κώστας Μ. Σταματόπουλος
1922 – Πώς φτάσαμε
στην Καταστροφή
Εκδόσεις Καπόν,
2020, σελ. 128
Τιμή: 15 ευρώ