«Μια μουσική μπορεί να με κάνει να ξεχάσω ποιος είμαι»

Στα ταξίδια σας και στις συναναστροφές σας έχετε συναντήσει ανθρώπους που η συγκρότησή τους, όσο και αν προϋποθέτει την εθνική τους ταυτότητα, τις σπουδές τους, τις επιδόσεις τους, ξεπερνάει τα στοιχεία αυτά, ώστε να μπορεί να τους χαρακτηρίζει κανείς ως Homo Universalis;

Οχι πολλούς, αλλά αρκετούς, ώστε να απογειωθεί, και να κρατηθεί στα ουράνια, η αισιοδοξία μου για τις δυνατότητες της ανθρώπινης φύσης. Εχω γνωρίσει ανθρώπους, στη σκέψη και την παρουσία των οποίων ενσταλάχτηκαν σοφία και εμπειρίες γενιών πολλών – σε τέτοιο βαθμό που, κάποια στιγμή, έπιασα τον εαυτό μου να φοβάμαι πως, όταν πεθάνουν, θα έχουμε όλοι, ως ανθρωπότητα, απολέσει κάτι αναντικατάστατο. Η έκθεσή μου σε τέτοιους ανθρώπους με έκαναν να συμφωνώ με εκείνο που είχε πει ο σπουδαίος ινδός ποιητής Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ (Νομπέλ Λογοτεχνίας 1913):

«Ο,τι κατανοούμε και χαιρόμαστε στα κατασκευάσματα άλλων ανθρώπων γίνεται κτήμα μας, απ’ όπου και να προέρχεται. Περηφανεύομαι ως άνθρωπος όταν καταφέρνω να θεωρήσω τους ποιητές και καλλιτέχνες άλλων χωρών ως δικούς μου. Επιτρέψτε μου να νιώσω άσπιλη χαρά που όλα τα επιτεύγματα των ανθρώπων είναι δικά μου».

Κι επειδή αναφερθήκατε στις περιπλανήσεις μου ανά τον κόσμο, επιτρέψτε μου να προσθέσω τη φράση, μάλλον τον στίχο, του Ελιοτ που τις εκφράζει καλύτερα:

«Τέλος στις αναζητήσεις μας δεν θα βάλουμε. Και το τέλος όλων των αναζητήσεών μας θα είναι να επιστρέψουμε στην αφετηρία και να τη γνωρίσουμε για πρώτη φορά» («Little Gidding»).

Ποια είναι η ζωηρότερη ανάμνησή σας των παιδικών χρόνων; Τόσο καλύτερα όσο λιγότερο χειροπιαστός και συγκεκριμένος είναι ο χαρακτήρας της;

Το χαμόγελο της γιαγιάς όταν διάβαζε εφημερίδα, περήφανη που είχε βάλει τα σπουδαγμένα πια παιδιά της να της μάθουν γραφή και ανάγνωση στα γεράματα – καθώς η ίδια, ορφανή αγροτοπούλα, δεν είχε καταφέρει να πάει παρά μόνο στην Πρώτη Δημοτικού. Και την ειρωνική της έκφραση όταν το 1971 η κόρη της, η μητέρα μου, της είπε ψέματα ότι ο Παναγιώτης, ο θείος μου και γιος της, έλειπε για δουλειές στη Γερμανία – όταν, στην πραγματικότητα, ήταν στη φυλακή ως μέλος της Δημοκρατικής Αμυνας.

Ακούγοντας το όνομα του ποιητή Ματθαίου Μουντέ, ποιο περιβάλλον και ποια εποχή επιστρέφουν νοσταλγικά μέσα σας;

Τα χρόνια αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση. Το διαμέρισμά του στου Μακρυγιάννη, εκεί όπου μας μάζευε τα απογεύματα της Κυριακής να μιλήσουμε για θέατρο, ποίηση, πολιτική, φιλοσοφία και, βέβαια, για την Ουρανούπολη, τη Χίο, την Αλεξάνδρεια. Και η τάξη του σχολείου, όπου μας έκανε το μάθημα των Θρησκευτικών με τρόπο που ένας άθεος σαν του λόγου μου κρεμόταν από τα χείλη του. Και το σπίτι μου στο Παλαιό Φάληρο, όπου τον θυμάμαι στη βεράντα να μιλά ώρα πολλή με τον πατέρα μου περί αρχαίας τεχνολογίας. Και, τέλος, εκείνη η φορά που είχαμε περπατήσει από το Ψυχικό ως το Σύνταγμα μιλώντας για τα πάντα.

Τι είναι αυτό που σας κάνει να φοβάστε σε σχέση με το μέλλον του κόσμου περισσότερο από εκείνο που σας κάνει να ελπίζετε;

Η κλιματική αλλαγή, χωρίς δεύτερη σκέψη. Την είδα με τα μάτια μου πρώτη φορά το 2005, τότε που με τη Δανάη βρεθήκαμε σε υψόμετρο 5.000 στα Κασμιριανά Ιμαλάια. Εκεί, σε μια μαγευτική βουνοκορφή, αντικρίσαμε έναν μικρό παγετώνα που, όπως μας είπε ο συνοδός μας, μέσα σε μία δεκαετία είχε χάσει το 95% του όγκου του. Σήμερα έχει εξαφανιστεί εντελώς. Ηταν ο κώδων κινδύνου που ήχησε μέσα μου και δεν σταμάτησε να ηχεί από τότε. Εμείς οι άνθρωποι πάντα θα έχουμε τη δυνατότητα να διορθώνουμε τα εγκλήματα που διαπράττουμε οι μεν στους δε. Αν όμως το έγκλημά μας κατά του μόνου γνωστού πλανήτη στο Σύμπαν που μπορεί να μας διατηρήσει ζωντανούς τον οδηγήσει πέραν του σημείου μη επιστροφής, θα θυμίζουμε ηλίθιους αστροναύτες που δηλητηρίασαν τον αέρα του διαστημοπλοίου τους.

Οσον αφορά τα ενδιαφέροντά σας για τη λογοτεχνία, τη μουσική και το θέατρο, ποια τέχνη θα διεκδικούσε για σας την προτεραιότητα;

Η μουσική. Αν και αθεράπευτα λογοκεντρικός, η μουσική έχει τη δυνατότητα να με αγγίζει με τρόπο που ούτε ο λόγος ούτε ο διάλογος ούτε το θέαμα μπορούν – όσο και να λατρεύω τη λογοτεχνία, το θέατρο, τον κινηματογράφο. Κάτι μέσα στον συνδυασμό τής αρμονίας, της μελωδίας και των μαθηματικών δομών της μουσικής λειτουργεί σαν βελόνα που ξέρει να αγγίζει το πιο ευαίσθητο νεύρο. Μέσα σε δέκατα του δευτερολέπτου μια απρόσμενη μουσική μπορεί να με κάνει να ξεχάσω πού είμαι, ποιος είμαι – και να χαθώ μέσα της. Κανένα ταξίδι, κανένα κείμενο, καμία ουσία, καμία εμπειρία δεν έχουν την ίδια δύναμη με το «Ρέκβιεμ» του Μότσαρτ, το «Meddle» των Pink Floyd ή το «Grow Grow Grow» της PJ Harvey.