Κλασικές Σπουδές χωρίς αρχαίες γλώσσες;

Είναι ο στόχος να «ανοίξουν» το πρόγραμμα Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πρίνστον σε περισσότερους μαθητές – και μάλιστα από υποβαθμισμένες περιοχές; Ανταποκρίνονται στη μεγάλη κρίση που χαρακτηρίζει τον τομέα των Ανθρωπιστικών Σπουδών ειδικά στις ΗΠΑ; Ή μέρος της εξίσωσης είναι η ανάγκη να αντιδράσουν στο αφήγημα για τη «λευκή κυριαρχία», σύμφωνα με το οποίο αποκλείονται φτωχοί Αφροαμερικανοί από αντίστοιχα μαθήματα; Σε κάθε περίπτωση, η απόφαση των επικεφαλής Σπουδών στο αμερικανικό πανεπιστήμιο να καταργήσει την υποχρεωτικότητα εκμάθησης των αρχαίων γλωσσών – ελληνικά και λατινικά – προκάλεσε αντιδράσεις και ερωτήματα (οι πρώτες μάλιστα από τον Σύλλογο Αποφοίτων). Στη δική τους απάντηση οι διδάσκοντες του Τμήματος επεσήμαναν ότι ενθαρρύνουν τους φοιτητές να επιλέξουν τις γλώσσες, αλλά την ίδια στιγμή αφουγκράζονται μια κοινωνική ανάγκη να γίνει το Τμήμα πιο «συμπεριληπτικό». Σε μια άλλη ανάρτηση υπό τον τίτλο «Diversity and equity» (Διαφορετικότητα και ισότητα) ορισμένοι καθηγητές – ανάμεσά τους ο πολύς Νταν-ελ Παντίλα Περάλτα – ένιωσαν την ανάγκη να αντικρούσουν τις καταγγελίες για τον «συστημικό ρατσισμό» που στοιχειώνει το Πανεπιστήμιο και το συνδέει με τον ευεργέτη του Μόουζες Τέιλορ Πάιν, καθώς και το δουλεμπόριο.

Απευθυνθήκαμε στον διευθυντή Σπουδών του Τμήματος, Τζόσουα Μπίλινγκς, και τους καθηγητές Αλέξανδρο Νεχαμά (Πρίνστον) και Πολ Κάρτλιτζ (Κέιμπριτζ), καθώς και στη φοιτήτρια επί πτυχίω Εμα Τρίντγουεϊ (Κλασικές Σπουδές, Πρίνστον), σε μια προσπάθεια αντιπροσωπευτικής καταγραφής διαφορετικών απόψεων.

Τζόσουα Μπίλινγκς

καθηγητής Κλασικών Σπουδών (γραμματεία και γλώσσα), διευθυντής προπτυχιακών σπουδών

«Ο πυρήνας δεν είναι η γλώσσα, αλλά ο πολιτισμός»

Κάναμε τις πρόσφατες αλλαγές για να διευρύνουμε τον τομέα, ώστε να μπορεί να υποδέχεται περισσότερους σπουδαστές, κυρίως εκείνους που δεν έχουν διδαχθεί αρχαίες γλώσσες στο Λύκειο. Οχι, λοιπόν, ειδικά για να καταπολεμήσουμε τον συστημικό ρατσισμό. Πιστεύουμε ότι ύστερα από την προώθηση των αλλαγών ολοένα και περισσότεροι φοιτητές θα επικεντρωθούν στις Κλασικές Σπουδές και, ως συνέπεια, θα μάθουν Αρχαία Ελληνικά και Λατινικά.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής τα Λύκεια όπου διδάσκονται τα Αρχαία Ελληνικά και τα Λατινικά είναι δυσανάλογα περισσότερα σε «πλούσιες» περιοχές ή σε ιδιωτικά σχολεία. Το αποτέλεσμα είναι οι μαθητές που προέρχονται από «προνομιούχο» περιβάλλον να έχουν περισσότερες πιθανότητες να συναντήσουν τις αρχαίες γλώσσες. Αρα να έχουν και προβάδισμα κατά την εκκίνηση των προπτυχιακών σπουδών, όταν η αίτηση προϋποθέτει τη γνώση γλωσσών

Οσον αφορά το ζήτημα εάν οι μεταφράσεις θα αντικαταστήσουν τις γλώσσες: προσφέρουμε ήδη μια μεγάλη ποικιλία μαθημάτων, η διδασκαλία των οποίων γίνεται με μεταφράσεις. Μπορείς κανείς να τα ανακαλύψει αναρτημένα στην ιστοσελίδα μας (σ.σ.: εννοεί μαθήματα όπως «Αρχαία αρχιτεκτονική», «Κλασική μυθολογία», «Αρχαϊκή και κλασική Ελλάδα», «Πομπηία», «Πολιτική θεωρία: από την Αθήνα στον Αυγουστίνο» κ.ά.). Οι φοιτητές μας έχουν πολλές εναλλακτικές για να μελετήσουν Κλασικές Σπουδές πέρα από την εκμάθηση γλώσσας.

Δεν πιστεύω ότι ο «σκληρός πυρήνας» των Κλασικών Σπουδών είναι οι αρχαίες γλώσσες, αλλά οι πολιτισμοί στους οποίους μάς επιτρέπουν να έχουμε πρόσβαση. Και σίγουρα υπάρχουν πολλοί άλλοι τρόποι για να την αποκτήσει κανείς: μπορεί μέσα από τη γνώση της ιστορίας, από την επαφή και μελέτη με τα υλικά απομεινάρια της αρχαίας εποχής, από τις αντηχήσεις που είχε η αρχαιότητα στις μεταγενέστερες εποχές. Οι γλώσσες προσφέρουν ένα μέσο, αλλά όχι το μοναδικό.

Εµα Τρίντγουεϊ

φοιτήτρια επί πτυχίω Κλασικών Σπουδών, αρχισυντάκτρια στην εφημερίδα «The Daily Princetonian»

«Η “λευκή κυριαρχία” εξορίζει στο περιθώριο»

Πριν έρθω στο Πρίνστον οι γνώσεις μου στις Κλασικές Σπουδές ήταν, στην πραγματικότητα, τα Λατινικά και τα Αρχαία Ελληνικά. Και ίσως αν άκουγα για τις αλλαγές του τμήματος ως πρωτοετής να ένιωθα μεγάλο σοκ. Αλλά έχοντας περάσει ήδη τρία χρόνια στο Τμήμα καταλαβαίνω το πλήρες πλαίσιο. Το να περιορίζουμε τον κλάδο στα μαθήματα Φιλολογίας και στις προοπτικές εκείνων που είχαν πρόσβαση στις γλώσσες από πριν θα ήταν επιζήμιο για την κοινότητα των σύγχρονων κλασικιστών. Το να προσδιορίζουμε τη μελέτη των κλασικών ως μελέτη Λατινικών και Αρχαίων Ελληνικών είναι απίστευτα περιοριστικό. Η γνώση των γλωσσών σίγουρα προωθεί τη μελέτη του αρχαίου κόσμου, αλλά οι Κλασικές Σπουδές είναι κάτι ευρύτερο.

Κλασικές Σπουδές σημαίνει να εξερευνάς τον αρχαίο κόσμο της Μεσογείου, της Βόρειας Αφρικής, της Βρετανίας και άλλων περιοχών. Να «βουτάς» στη φιλοσοφία, την ιστορία, την αρχαιολογία. Σημαίνει κυρίως να κατανοείς πώς ο κόσμος του παρελθόντος συνέβαλε και ενίσχυσε τη σκληρή πραγματικότητα του φυλετισμού και του μισογυνισμού. Τελικά, σημαίνει και «ελαφρότητα»: είναι ένα μάθημα με χιούμορ, αναζήτηση της ταυτότητας και για να ασχολείσαι με το παρελθόν ώστε να αναγνωρίζεις την κοινή βάση της ανθρωπιάς.

Δεν θεωρώ ότι τα Λατινικά ή τα Αρχαία Ελληνικά είναι αδιάφορα για έναν σύγχρονο κλασικιστή. Συνεχίζω να πιστεύω στο προφανές όφελος που προσφέρουν. Αλλά ούτε πιστεύω ότι το Τμήμα ακυρώνει τη σημασία τους. Αντιθέτως, ενθαρρύνει τους μαθητές να πάρουν αυτά τα μαθήματα. Για κάποιους από αυτούς, όμως, η αφαίρεση της υποχρεωτικότητας παρέχει αρκετό χώρο για να ασχοληθούν με ανεξερεύνητους τομείς, οι οποίοι δεν αφορούν κατ’ ανάγκη τη μελέτη γλωσσών. Εγώ, για παράδειγμα, ερευνώ τα σημεία όπου οι κλασικοί διασταυρώνονται με την αμερικανική πολιτική εκπαίδευσης και κάτι τέτοιο μου το επιτρέπει η ευελιξία του Τμήματος.

Με τα εμπόδια που υπάρχουν ήδη από το Λύκειο, λίγοι μαθητές άλλων εθνικοτήτων ή από φτωχές γειτονιές μπορούν να έχουν πρόσβαση στις Κλασικές Σπουδές. Αλλά και όσους μπορέσουν να μπουν, η «λευκότητα» του κλάδου επιμένει να τους εξορίζει στο περιθώριο. Χωρίς την πολυσυλλεκτικότητα της προοπτικής θα χάσουμε τον πλούτο της γνώσης για να κατανοήσουμε τον αρχαίο κόσμο.

Αλέξανδρος Νεχαµάς

ακαδημαϊκός, καθηγητής Φιλοσοφίας και Ανθρωπιστικών
Σπουδών στο Πρίνστον

«Το πρόβλημα ξεκινάει στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση»

Το ερώτημα εάν υφίστανται Κλασικές Σπουδές χωρίς Αρχαία Ελληνικά και Λατινικά είναι σύνθετο. Εξαρτάται τι θέλει ακριβώς να μελετήσεις σ’ αυτόν τον κλάδο. Πρέπει επίσης να έχουμε υπόψη μας ότι οι σχέσεις ανάμεσα στους καθηγητές και τους φοιτητές είναι δυναμικές, στενές και φιλικές. Πολλά πράγματα μπορεί να αλλάξουν στη διάρκεια των σπουδών μέσω της πειθούς. Αλλά, με αμετάβλητα τα λοιπά δεδομένα – ας το πούμε και στα λατινικά, ceteris paribus -, δέχομαι ότι είναι καλύτερο να γνωρίζει κανείς τις γλώσσες. Ειδικά αν θέλει να συνεχίσει σε μεταπτυχιακό.

Το σημαντικότερο ερώτημα είναι αν οι καθηγητές καταφέρουν όντως να πείσουν τους φοιτητές να μάθουν τις γλώσσες. Εκεί κρίνεται το στοίχημα. Στην Αγγλική Φιλολογία έχουν σταματήσει να απαιτούν Λατινικά και Μεσαιωνικά Αγγλικά, αλλά οι φοιτητές που θέλουν να ειδικευθούν σε θέματα που απαιτούν τις γλώσσες τις μαθαίνουν, αν και δεν είναι υποχρεωτικές.

Πιστεύω ότι το κύριο σώμα των καθηγητών δεν θα επιτρέψει να παγιωθεί ένα τέτοιο σύστημα στο μέλλον. Αυτό που ξεκινάει, δηλαδή, ως διευκόλυνση για την προσέλκυση φοιτητών να γίνει ο κανόνας.

Δεν μπορώ να πω με ευκολία ότι θα έρθει η καταστροφή του δυτικού πολιτισμού αν σταματήσουν τα Αρχαία Ελληνικά. Από την άλλη, όμως, δεν αντέχω και τις υπερβολές για τη «λευκή κυριαρχία» ή το παρελθόν της δουλείας, οι οποίες πέρασαν και στην ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου. Χρειάζεται καλή θέληση και από τις δύο πλευρές και υπομονή, όχι θυμός.

Για όσους είναι εξοικειωμένοι με τη σκέψη του Νίτσε, ας θυμηθούν ότι κανένας ανθρώπινος θεσμός δεν είναι ούτε απόλυτα καλός ούτε απόλυτα κακός. Καλύτερα, λοιπόν, να δούμε τι προτερήματα μπορεί να έχει μια τέτοια πρόταση για τη μη υποχρεωτικότητα, αλλά και πώς θα προστατευτούμε από τα ελαττώματα. Και το βασικό ελάττωμα είναι αν οδηγούμαστε σε Κλασικές Σπουδές χωρίς γλώσσες. Ηδη, σε ένα άλλο πεδίο, ο Τζόναθαν Μπένετ ανεβάζει online φιλοσόφους του 18ου αιώνα – τον Χιουμ, για παράδειγμα – στα σύγχρονα Αγγλικά. Διερωτάται κανείς αν σε λίγα χρόνια διδάσκεται ο Σαίξπηρ μεταφρασμένος, ακριβώς επειδή οι επιστήμες μεταλλάσσονται κι εμείς δεν προλαβαίνουμε τις εξελίξεις.

Το βασικό πρόβλημα ξεκινάει από τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Πολύ λίγα παιδιά έρχονται σε επαφή με τις αρχαίες γλώσσες: αυτά που φοιτούν σε εκλεκτά δημόσια σχολεία και σε πολλά ιδιωτικά, όπου ξοδεύονται περιουσίες. Οπότε, ναι, υπάρχει ένα ζήτημα πώς τα ιδρύματα θα μπορέσουν να προσελκύσουν περισσότερα παιδιά. Η κρίση, άλλωστε, των Ανθρωπιστικών Σπουδών είναι γενικότερη στις ΗΠΑ. Παρακολούθησα και τους 8 λόγους του Ομπάμα προς το έθνος. Θυμάμαι ότι ούτε σε έναν, όταν αναφέρθηκε στην παιδεία, δεν έκανε λόγο για τις Ανθρωπιστικές Σπουδές, αλλά μόνο τις Θετικές. Και προσέξτε: επίτηδες χρησιμοποιώ το παράδειγμα του «φωτισμένου» Ομπάμα.

Πολ Κάρτλιτζ

Καθηγητής Ελληνικού Πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ (έδρα A.G. Leventis), πρόεδρος της Εταιρείας για την Προώθηση των Ελληνικών Σπουδών στην Αγγλία

«Οι γλώσσες στην έναρξη του προγράμματος»

Νομίζω ότι η κατακραυγή και η συζήτηση για τον «συστημικό ρατσισμό» οφείλεται στα ΜΜΕ και το Twitter. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει κάτι τέτοιο. Υπάρχει η απόφαση του Τμήματος Κλασικών Σπουδών του Πρίνστον να ευθυγραμμιστεί, με καθυστέρηση 50 ετών, με τον υπόλοιπο κόσμο (πιο αργά πάντως από το Κέιμπριτζ) Οι προϋποθέσεις εγγραφής εκεί ευνοούσαν αδικαιολόγητα τους μαθητές από προνομιούχα σχολεία, οι οποίοι μπορούσαν να συμπληρώσουν με άνεση την απαίτηση γλώσσας, επειδή την είχαν παρακολουθήσει σε ένα ιδιωτικό σχολείο που προσέφερε Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά ή και τα δύο.

Το Τμήμα δηλώνει με σαφήνεια ότι σκοπό έχει να αυξήσει την επιλογή των αρχαίων γλωσσών. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υφίσταται απόσταση ανάμεσα στις προσδοκίες και το πιθανό αποτέλεσμα. Το ερώτημα παραμένει εάν μπορείς όντως να αυξήσεις την επιλογή επιτρέποντας περισσότερους μαθητές (ή σε μεγαλύτερη αναλογία), για τους οποίους η μελέτη γλωσσών θα είναι προαιρετική. Εχει ήδη εισαγάγει το Πρίνστον ή σκοπεύει να εισαγάγει μια εκδοχή του βρετανικού μοντέλου: να προσφέρει, δηλαδή, τις αρχαίες γλώσσες στην αρχή της εισόδου, με ένα ταχύρρυθμο πρόγραμμα ώστε να μπορούν οι αρχάριοι να φτάσουν σε ένα ικανοποιητικό επίπεδο και να διαβάζουν Αρχαία Ελληνικά ή Λατινικά μέχρι το τελευταίο έτος του;

Ο καθηγητής Μπίλινγκς δεν πιστεύει ότι πυρήνας των Κλασικών Σπουδών είναι οι γλώσσες, αλλά οι πολιτισμοί στους οποίους επιτρέπουν την πρόσβαση. Πολλά εξαρτώνται εδώ από το τι σημαίνει «πυρήνας». Υπάρχει, κατά την άποψή μου, μια πρακτική διάσταση: κανείς δεν μπορεί να εισχωρήσει στον τρόπο σκέψης οποιουδήποτε πολιτισμού εκτός αν διαθέτει καλή κατανόηση της γλώσσας ή των γλωσσών του. Κατ’ αυτή την έννοια, η εκμάθηση Αρχαίων Ελληνικών ή Λατινικών σε υψηλό επίπεδο μπορεί να θεωρηθεί ως διείσδυση ακριβώς σ’ αυτόν τον «πυρήνα» των πολιτισμών που οι γλώσσες προάγουν. Από την άλλη, συμφωνώ με τον καθηγητή Μπίλινγκς ότι η εκμάθηση των γλωσσών δεν είναι το Α και το Ω της «κλασικής» πανεπιστημιακής εκπαίδευσης. Αυτό που πρέπει κανείς να οραματίζεται ιδανικά, ως πανεπιστημιακός δάσκαλος Κλασικών Σπουδών, είναι να δίνει στους φοιτητές την ευκαιρία ώστε να κατανοήσουν καλύτερα την αρχαιοελληνική και ρωμαϊκή κουλτούρα (ή τις κουλτούρες), καθώς και τον πολιτισμό τους.