Γαλλία: Νομικός πολιτισμός και νομικίστικα κόλπα

Στις 4 Απριλίου 2017, ο Kομπιλί Τραορέ διέρρηξε το διαμέρισμα της 65χρονης γειτόνισσάς του, Σάρα Καλιμί, στη συνοικία Μπελβίλ στο Παρίσι και την πέταξε από το παράθυρο κραυγάζοντας Αλλάχ Αχμπάρ. Προτού την εκπαραθυρώσει τη χτυπούσε με το ακουστικό του τηλεφώνου και την αποκαλούσε «σατανά». Ο Τραορέ συνελήφθη αμέσως -κάλεσαν την αστυνομία οι γείτονες- πλην όμως, πριν από λίγες εβδομάδες, το δικαστήριο τον αθώωσε. Η αθωωτική απόφαση βασίστηκε στο ότι πριν από το έγκλημα ο 27χρονος Τραορέ είχε καταναλώσει μεγάλη ποσότητα κάνναβης, άρα δεν είχε συναίσθηση των πράξεών του.

Η υπόθεση υπογραμμίζει, για μια ακόμα φορά, ό,τι δεν θέλουμε να δούμε στη Γαλλία· ό,τι την κατατρώγει στο εσωτερικό της. Μετά την απόφαση του δικαστηρίου περί «ποινικής ανευθυνότητας» του Τραορέ, κι επειδή πολλοί ήταν όσοι διαμαρτυρήθηκαν, η ένωση δικαστών υπεραμύνθηκε της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης και, ούτε λίγο ούτε πολύ, είπε σε όλους να βγάλουν τον σκασμό. Όμως, για πολλούς, το ότι ένα ποινικό αδίκημα, στην εν λόγω περίπτωση η «υπερβολική» χρήση κάνναβης, θεωρήθηκε ελαφρυντικό για ένα φόνο, είναι η σταγόνα που ξεχειλίζει το ποτήρι, το γεμάτο εδώ και πάρα πολύ καιρό. Ιδιαίτερα εφόσον οι Γαλλο-εβραίοι πιστεύουν ότι πρόκειται για έγκλημα μίσους: δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι ο Τραορέ είναι μουσουλμάνος, η Καλιμί ήταν Εβραία και μερικές λεπτομέρειες στη σκηνή του εγκλήματος φανερώνουν θρησκευτικό φανατισμό.

Το δικαστήριο, τόσο πρωτοδίκως, όσο και μετά από έφεση της οικογένειας του θύματος, δεν έλαβε υπόψη αυτή την παράμετρο – και ορθώς: ο φόνος είναι φόνος. Αλλά δεν έλαβε υπόψη ούτε τον φόνο. Η απόφασή του στηρίχτηκε στο άρθρο 122-1 του ποινικού κώδικα σύμφωνα με το οποίο απαλλάσσονται από τις κατηγορίες άτομα «με ψυχικές και νευροψυχικές διαταραχές», χωρίς να αναζητούνται τα αίτια αυτών των διαταραχών. Ο άνθρωπος που έχει καπνίσει χόρτο μπορεί να επωφεληθεί του άρθρου εξίσου με τον άνθρωπο που πάσχει από νοητική υστέρηση ή εγκεφαλική βλάβη. Εκτός του ότι δεν ακούγεται λογικό, δίνει πολλά περιθώρια σε επιτήδειους δικηγόρους, σε εφαρμογή του νόμου χωρίς περίσκεψη· λες και τον χειρίζονται αλγόριθμοι και όχι άνθρωποι.

Τον Τραορέ εξέτασαν επτά ψυχίατροι οι οποίοι αποφάνθηκαν ότι βρισκόταν σε παραλήρημα «κατά τη διάρκεια της πράξης», αν και, όπως καταλαβαίνει κανείς, δεν τον εξέτασαν «κατά τη διάρκεια της πράξης» αλλά πολύ αργότερα, όταν είχε συλληφθεί και βρισκόταν υπό αστυνομική και ψυχιατρική εποπτεία. Αυτή η τυφλή νομική συμπεριφορά λησμονεί τη δικαιοσύνη· την απλή και ξεκάθαρη απαίτηση που έχουμε στο δημοκρατικό καθεστώς να τιμωρούνται τα εγκλήματα αναλόγως της βαρύτητάς τους και να τοποθετούνται στο γενικότερο ατομικό και κοινωνικό πλαίσιο. Το ποινικό δικαστήριο θα μπορούσε να ερμηνεύει τον νόμο πολύ διαφορετικά: ο Τραορέ δεν ήταν θύμα ενός έξωθεν επιβεβλημένου ντελίριου· προκάλεσε ο ίδιος το ντελίριο με τη χρήση ναρκωτικών ουσιών. Ήταν υπεύθυνος για το ντελίριο.

Το να παριστάνεις τον τρελό είναι μια παλιά τακτική που καμιά φορά φτάνει στην αυθεντική τρέλα. Θέλω να πω ότι, συχνά, όποιος καταφεύγει σε παράσταση τρέλας, είναι τρελός. Και πράγματι, δεν μπορούμε να καταδικάζουμε τρελούς. Αλλά εδώ η απάτη είναι ολοφάνερη. Η απάτη του Τραορέ και των δικηγόρων του, η απάτη του δικαστικού συστήματος και η απάτη της έρευνας στον πρότερο βίο του ενόχου η οποία έδειξε επαφές με «ριζοσπαστικοποιημένους» μουσουλμάνους αλλά «χωρίς εμπλοκή σε παράνομες πράξεις». Να, ορίστε, η παράνομη πράξη: ο φόνος της Σάρα Καλιμί.

Οι δικαστές στη Γαλλία είναι, όπως σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, «συνδικαλισμένοι»: σπανίως αποκαλύπτουν τις εσωτερικές τους διαφωνίες και ρωγμές· εμφανίζονται σαν συμπαγές σώμα. Κι όμως, η γενική ατιμωρησία που έχουν ευνοήσει συμβάλλει στο έγκλημα κατ’ επανάληψη – οι εγκληματίες αποφυλακίζονται γρήγορα ή δεν φυλακίζονται καθόλου με αποτέλεσμα να ξανασκοτώνουν, να ξαναληστεύουν και τα λοιπά. Την περασμένη εβδομάδα, βιαστής που απελευθερώθηκε ως μη όφειλε σκότωσε τη σύζυγό του. Οι Γάλλοι αρχίζουν να χάνουν την υπομονή και την επιείκειά τους: τυχαία βία, εγκλήματα εθνοθρησκευτικού μίσους, νεανικές συμμορίες· όλα φαίνονται εγκαταλελειμμένα στις νομικές ερμηνείες και στα τεχνάσματα των δικηγόρων.

Αναρωτιέμαι: σύμφωνα με το άρθρο 122-1, αν κάποιος σκοτώσει έναν πεζό οδηγώντας μεθυσμένος θα αθωωθεί; Θα αθωωθεί αν πάθει κρίση μανίας και καθαρίσει εφτά άτομα; Τα δικαστικά προηγούμενα δεν συμφωνούν με την απόφαση για τον Τραορέ: στο παρελθόν πολλοί άνθρωποι που διέπραξαν εγκλήματα υπό την επήρεια οινοπνεύματος, ναρκωτικών ή ψυχοτρόπων ουσιών καταδικάστηκαν με την επήρεια ως επιβαρυντικό στοιχείο. Πιθανότατα, αν δεν αλλάξει το πνεύμα της εποχής, η κοινή γνώμη θα στραφεί σε παλιότερες, αυταρχικές στάσεις περί «παραδειγματικής τιμωρίας», ακόμα και θανατικής ποινής: το ζήτημα ωστόσο δεν είναι ούτε οι παραδειγματικές τιμωρίες (πρόκειται για μύθο), ούτε βεβαίως η επαναφορά της Παλαιάς Διαθήκης – το ζήτημα είναι η απόδοση της δικαιοσύνης και, στη συνέχεια, αν είναι δυνατόν, η αναμόρφωση του εγκληματία.

Οι δικαστές δηλώνουν ότι με όλη αυτή τη συζήτηση «υπάρχει κίνδυνος να ποινικοποιήσουμε την ψυχική αρρώστια». Αλλά, σε μια κοινωνία όπως η ευρωπαϊκή όπου όλες οι μορφές συμπεριφοράς αποκτούν όνομα -ψυχαναγκαστική διαταραχή, άτυπη κατάθλιψη, ευαισθησία σε στρεσογόνους παράγοντες- είναι δύσκολο να διακρίνουμε μεταξύ πάσχοντος με επίγνωση και πάσχοντος χωρίς επίγνωση. Νομίζω ότι στην περίπτωση Καλιμί, οι δικαστές εφάρμοσαν πολιτική κατευνασμού: ας μην οξύνουμε τα πάθη στη μουσουλμανική κοινότητα, ας αποκρύψουμε την θρησκευτική όψη του γεγονότος κι ας τα ρίξουμε όλα στην κάνναβη. Στην πραγματικότητα, να τι πέτυχαν: η εβραϊκή κοινότητα κάνει λόγο για αντισημιτισμό, ο Εμανουέλ Μακρόν εκφράζει το διαρκές «ναι μεν αλλά…» μη θέλοντας να χαλάσει περισσότερο τη σχέση της κυβέρνησής του με τους δικαστές -οι οποίοι πέρυσι έριξαν τις τηβέννους τους στα μούτρα της τότε υπουργού Δικαιοσύνης- και η Μαρίν Λεπέν κάνει πάρτι. Εγώ θα σας σώσω· θα κλείσω τους εγκληματίες στη φυλακή και θα πετάξω το κλειδί.