«Εχω πάντα μαζί μου τα ποιήματα του Σεφέρη»

Επειδή έχετε ταξιδέψει αλλά και έχετε ζήσει σε ευρωπαϊκές χώρες, ποιον τρόπο ζωής θα θεωρούσατε τον ιδεωδέστερο για την Ελλάδα;

Εζησα δεκαοκτώ χρόνια στο Παρίσι και στις Βρυξέλλες, αρχικά για μεταπτυχιακές σπουδές και εργασία, στη συνέχεια ως ευρωβουλευτής. Διαφορετικός τρόπος ζωής σίγουρα, αλλά πάντα αναλογίζομαι με αγάπη εκείνα τα χρόνια. Διότι, τελικά παίζει ρόλο και η κάθε φάση της ζωής μας. Εφυγα πολύ νέα από την Ελλάδα, ήταν τα πρώτα βήματα της προσωπικής ανεξαρτησίας και αναζήτησης μέσα από την επαφή με έναν διαφορετικό κόσμο, γνωριμίες και φιλίες με ανθρώπους από άλλες χώρες και αντιλήψεις. Ιδεωδέστερος τρόπος ζωής θεωρώ ότι είναι αυτός που βιώνουμε στη χώρα μας, με την κοινωνική ζεστασιά και εξωστρέφεια, τους ισχυρούς οικογενειακούς και φιλικούς δεσμούς, τις απρόσμενες, αλλά παρούσες εκδηλώσεις αλληλεγγύης. Δυστυχώς, την περίοδο της πανδημίας μας έχει στοιχίσει η αναγκαστική κοινωνική απομόνωση. Οταν ζούσα στο εξωτερικό μου έλειπαν και λαχταρούσα το φως και τη θάλασσα. Πολλές φορές, κάτω από την πίεση και τα προβλήματα της καθημερινότητας, δεν αξιολογούμε και θεωρούμε ως δεδομένα όσα μας δίνουν δύναμη και αισιοδοξία, όπως το φυσικό και κοινωνικό μας περιβάλλον.

Ποιος είναι ο νεοέλληνας ποιητής που σας έχει συγκινήσει και έχετε αγαπήσει περισσότερο και ποιο είναι το ποίημά του που αναπολείτε συχνότερα;

Εχω πάντα μαζί μου τα ποιήματα και το «Μυθιστόρημα» του Γιώργου Σεφέρη. Μεγαλώνοντας, όμως, ενισχύεται το αίσθημα της επιστροφής με την ευρύτερη έννοια, τα παιδικά χρόνια, οι αγαπημένοι μας που έχουν φύγει από τη ζωή, τα καλοκαίρια της ζωής μας. Γι’ αυτό θα σας αναφέρω ένα ποίημα που με συγκινεί του Λάμπρου Πορφύρα. «Μην κλαις, μη λες πως τίποτα δε σου μειν’ εδώ πέρα. /Σου μένει, απάνω στα βουνά, το πέρασμα της μπόρας, /σου μένει η χαραυγή μακριά στο πέλαγο κι η μέρα κάτω στον κάμπο κι οι ελιές και το βουητό της χώρας. /Σου μένει ακόμα το φτωχό, τ’ απάνεμο ακρογιάλι, /που σα βραδιάζει, μέσα του πέφτουν τα βράχια, οι μώλοι, /τα σπίτια, ο γέρος ο ψαράς που λάμνει αγάλι αγάλι. /Μην κλαις! Σου μένει εκεί, για ιδές, όλ’ η ζωή μας. Ολη. /Σου μένει εκεί με τη βουβή κι αθώα της γαλήνη, /με τη γλυκοχαμόγελη, την ξένοιαστη ομορφιά της, /με τη σκιά της, τη σκιά που αρχίζει να τη σβήνη/σιγά σιγά το σούρουπο και της νυχτιάς ο μπάτης».

Ποιο αισθάνεστε ως το πιο βασανιστικό και ενδεχομένως αμείλικτο ερώτημα που ορθώνεται για κάθε συνειδητό και υπεύθυνο άνθρωπο στο τέλος της κάθε μέρας;

Εάν έκανε αυτά που ήθελε και έπρεπε, εάν εξέφρασε αυτά που ένιωθε και, κυρίως, μήπως προκάλεσε σε κάποιον στεναχώρια, ακόμη και χωρίς τη θέλησή του. Οπως εξάλλου μας δίδαξε ο Πυθαγόρας «Τι δ’ έρεξα; Τι μοι δέον ουκ ετελέσθη; Μηδ’ ύπνον μαλακοίσιν επ’ όμμασι προσδέξασθαι πριν των ημερινών έργων τρις έκαστον επελθείν». Δηλαδή, διόλου μη δεχτείς ο ύπνος να πέσει στα βλέφαρα των ματιών σου, πριν κάθε έργο της ημέρας ξεχωριστά τρεις φορές αναλύσεις. Σημασία έχει ότι ακόμη και τις πιο δύσκολες μέρες διαδέχεται μια νέα μέρα. Κάθε πρωί, με ένα ζεστό φλιτζάνι καφέ, μια νέα αρχή και πηγή αισιοδοξίας.

Ενας άδικα λησμονημένος ποιητής, ο Γιώργος Σαραντής, γράφοντας για την εποχή μας λέει σ’ έναν στίχο του: «Ετούτη η εποχή δεν είναι για ανιστόρηση». Οσο κι αν μοιάζει με μια εποχή που φαίνεται ότι μπορεί να χωρέσει τόσο τους ανθρώπους που πεθαίνουν κατά χιλιάδες καθημερινά στην Ινδία λόγω κορωνοϊού και τον Πάπα που ανακοινώνει ότι θα προσεύχεται καθημερινά για έναν μήνα (μα τι άλλο θα μπορούσε να κάνει;) για τα θύματα της πανδημίας, πώς πιστεύετε ότι θα θυμούνται την εποχή μας έπειτα από 100 χρόνια;

Κάθε εποχή είναι για ανιστόρηση, με τα δικά της χαρακτηριστικά. Θυμάστε τη ρήση του Φουκουγιάμα για το τέλος της Ιστορίας μετά το 1989 και την επικράτηση της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης. Φυσικά διαψεύστηκε, γιατί η Ιστορία πάντα θα συνεχίζει όσο υπάρχουν άνθρωποι, ιδέες, αγώνες, πολιτικές και κοινωνικές συγκρούσεις, αντιπαραθέσεις απόψεων και συμφερόντων. Ζήσαμε δύο μεγάλες κρίσεις, τη χρηματοπιστωτική και την επιβολή της λιτότητας και των Μνημονίων και τώρα την πρωτόγνωρη κρίση της πανδημίας. Είναι σίγουρο πως η επόμενη μέρα θα είναι διαφορετική. Οι αλλαγές που συντελούνται είναι μεγάλες, ορατές και μη. Από τη μια επιταχύνεται η ψηφιοποίηση της οικονομικής και κοινωνικής ζωής με ό,τι συνεπάγεται, από την άλλη αναδεικνύονται τα όρια και οι ανεπάρκειες του νεοφιλελευθερισμού, καθώς και η σημασία της δημόσιας παρέμβασης στην οικονομία, του ΕΣΥ και του Κοινωνικού Κράτους. Είναι, όμως, και ένα υπαρξιακό και συνειδησιακό σημείο καμπής συνολικά για την ανθρωπότητα, ανάγκη αναστοχασμού για τη σημασία και τις αξίες της ζωής, τη σχέση μας με τη φύση και το περιβάλλον, την ευθύνη μας για το μέλλον. Πως οι νέες τεχνολογίες και τα άλματα της επιστήμης οφείλουν να απελευθερώσουν τον άνθρωπο και την κοινωνία και όχι να αποδυναμώνουν τη δημοκρατία και τα δικαιώματα, και να οδηγούν σε νέες μορφές υποτέλειας, εκμετάλλευσης και ανισοτήτων. Με τα λόγια ενός άλλου αγαπημένου ποιητή, του Τίτου Πατρίκιου, «Την ώρα που εμείς ανταλλάσσουμε/ τις μόνιμες καθημερινές κουβέντες μας, / την ώρα που τρώμε το συνηθισμένο φαγητό μας, / την ώρα που τα νύχια του έρωτα, / μπήγονται μες στα σπλάχνα μας και τα ξεσκίζουν, / κάτω από το χώμα, κάτω από μάς, / βουβά και αναπότρεπτα, / ετοιμάζονται οι μεγάλες αλλαγές. /Οι αλλαγές που περιμένουμε. / Οι αλλαγές που δεν περιμένουμε».

Είναι γνωστή η αγάπη σας για το Θέατρο. Υπάρχουν παραστάσεις των τελευταίων χρόνων που να έχουν χαραχτεί στη μνήμη σας;

Ξεχωρίζω το «Master Class» με τη Μαρία Ναυπλιώτου, «Τίμων ο Αθηναίος» του Σαίξπηρ στο Εθνικό Θέατρο, «Οι Φυλές» με τον Μάνο Καρατζογιάννη, και την Τραβιάτα στη Λυρική Σκηνή με τη θαυμάσια Μυρτώ Παπαθανασίου. Ελπίζω γρήγορα να έχουμε τη χαρά να παρακολουθήσουμε ξανά παραστάσεις σε ανοικτά θέατρα!