Στον λήγοντα του αστεριού

Εφυγε πριν από λίγες μέρες από τη ζωή, χτυπημένη από την πανδημία, η Σταυρούλα Δημητρίου, ποιήτρια και πεζογράφος που χρημάτισε για χρόνια δικαστική λειτουργός. Είχε διδάξει Δημιουργική Γραφή στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας και τον Οκτώβριο του 2018, μέσω του υπουργείου Πολιτισμού, είχε εκπροσωπήσει την Ελλάδα στο Αλγέρι στη Διεθνή Συνάντηση Ευρωπαίων και Βορειοαφρικανών Συγγραφέων, μια διοργάνωση της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Εργα της Σταυρούλας Δημητρίου είχαν μεταφράσει στα γαλλικά ο Μισέλ Βόλκοβιτς, στα ισπανικά η Ναταλία Μορελεόν και στα αλβανικά ο Ντας Μάλο.Είχα τη χαρά μιας στενής επαφής με τη Σταυρούλα και το έργο της. Είχα παρουσιάσει στη Στοά του Βιβλίου και την ποίησή της και την πεζογραφία της, μαζί με εξέχοντες λογοτέχνες που εκτιμούσαν την προσφορά της. Ως προσωπικότητα η Δημητρίου είχε μια οικειότητα ζεστή και ανοιχτή που, συχνά, δεν συμβαδίζει με τη δικαστική αυστηρότητα. Είχε έναν ευρύ κύκλο φίλων και συνομιλητών και αιφνιδίαζε συχνά με την ευρύτητα των απόψεών της, τον μοντερνισμό των προτάσεών της και τη γενναιοδωρία της προσφοράς της. Θα μου μείνει, ανάμεσα σε πολλά, μια συνάθροιση στο σπίτι της, με την ευκαιρία μιας γιορτής, όπου τραγούδησαν στη μεγάλη παρέα καλεσμένων (δικαστικών, αλλά, κυρίως, γνωστών λογίων και λογοτεχνών) οι αδελφοί Κατσιμίχα και μία κομπανία έπαξε στο μεγαλοαστικό σαλόνι (ο, επίσης μακαρίτης, άντρας της ήταν χειρουργός στον «Ευαγγελισμό») ρεμπέτικα τραγούδια και, ανάμεσα σε γνωστούς, «σοβαρούς» έλληνες πνευματικούς ανθρώπους, χόρεψαν πολλοί (μεταξύ άλλων, η Σταυρούλα και η, επίσης μακαρίτισσα, γυναίκα μου) αυστηρά ζεϊμπέκικα.

Με τέτοια ευρύτητα ενδιαφερόντων, όπου στην καθημερινή ζωή ως δικαστής η Σταυρούλα απέδιδε δικαιοσύνη σε ποινικά, αλλά, κυρίως, σε αστικά δικαστικά προβλήματα, και στις ώρες της σχόλης, δεν έπαψε να ασχολείται ενεργά με το νοικοκυριό, αλλά και με την ανατροφή, και αργότερα με τη συμπαράσταση, στα έξοχα παιδιά της, σημαίνοντες σήμερα επιστήμονες. Η Σταυρούλα Δημητρίου καταγόταν από τους Φιλιάτες Θεσπρωτίας και ως χαρακτήρας είχε την αυστηρότητα, τη λιτότητα και την περηφάνια των μεγάλων βουνών και της ανοιχτοσύνης των οριζόντων. Tη χαρακτήριζε μια ειλικρίνεια, συνάμα και μια κατανόηση για τα ανθρώπινα. Οι δύο αυτές ιδιότητες είναι σπάνιες, αλλά πολύτιμες για έναν δικαστή, όμως και ουσιώδης τρόπος συγκρότησης μιας λογοτεχνικής καριέρας. Παραιτήθηκε, χωρίς να εξαντλήσει τον χρόνο υπηρεσίας στο δικαστικό σώμα για να αφοσιωθεί στον βαριά ασθενή σύζυγό της που έφυγε πρώτος, στη στήριξη των παιδιών της στην είσοδο της επιστήμης και στο έργο της. Είχε φορτωμένη και φορτισμένη την ευαισθησία και τη φαντασία της με εμπειρίες από την άγρια φύση της γενέθλιας γης της, αλλά και από την ιστορία των ανθρώπων του τόπου που γέννησε μαστόρους, που έφτασε η χάρη τους και το γούστο τους έως τη Μέση Ανατολή, αλλά και εμπόρους που ταξίδευαν μέσα στα Βαλκάνια και έφταναν με καραβάνια μέχρι την Βιέννη, το Βουκουρέστι και το Βελιγράδι. Από αυτή την ελληνική, επώδυνη, αιώνια οδύσσεια εμπνέονταν η δικαστική της συνείδηση και η συγγραφική της αλληλεγγύη.

Η δικαστική εμπειρία της Δημητρίου την εφοδίασε με μια κατανόηση των ανθρωπίνων, μια βαθιά γνώση πάνω στα κίνητρα των πράξεων πολιτών όλων των στρωμάτων, οικονομικών, κοινωνικών και πνευματικών μιας κοινωνίας που παραδέρνει, συχνά, σε αθέμιτες κρατικές συμπληγάδες, σε μια εποχή που και η παιδεία παράπαιε και έψαχνε να βρει ισορροπίες ανάμεσα σε αχαρτογράφητα νερά. Εχω παρατηρήσει πως λογοτέχνες που ασκούσαν είτε το εκπαιδευτικό, είτε το ιατρικό, είτε το δικαστικό επάγγελμα (και είναι πολλοί και σπουδαίοι) στο έργο τους έχουν μια βαθύτερη προσέγγιση του ψυχισμού των Ελλήνων και δικαιότερη κρίση για τα πάθη και τα λάθη τους.

Η Σταυρούλα Δημητρίου και στα ποιήματά της (δύο συλλογές, «Τα ιοβόλα και η χαμένη αθωότητα και «Η επιστροφή της κίχλης») προσεγγίζει τον σύγχρονο Ελληνα μέσα από τα ερωτικά του όνειρα, τα σχέδια και τις αποτυχίες, στα άλυτα κοινωνικά αδιέξοδα και τις τραγικές, συχνά, στρατηγικές επιβίωσης. Στα πεζά της κυριαρχούντα τραύματα και τα ψαλιδισμένα όνειρα και των εγκαταλελειμμένων ορεινών χωριών της γενέθλιας γης της και των αστικών περιοχών της περιφέρειας. Φαίνεται, με μάτι και αφτί ασκημένα και από την καθημερινή δικαστική οπτική, να παρακολουθεί τις απονενοημένες προσπάθειες της εσωτερικής μετανάστευσης. Στο κορυφαίο, κατά τη γνώμη μου, μυθιστόρημά της «Η χώρα του κασσίτερου», που είχα τη χαρά να το παρουσιάσω και σε επιφυλλίδα μου στα «ΝΕΑ», βυθίζεται στις ρίζες της, ακολουθεί τα καραβάνια των Ηπειρωτών στα δύσβατα περάσματα των βουνών. Τους απελπισμένους έρωτες, την ερημιά της ορφάνιας και της γυναίκας, την αγριότητα της ανάγκης και την ανάγκη της φιλότητας. Στο «Η ψυχή του καθρέφτη» και «Στον λήγοντα των αστεριών» η τεχνική της και η λιτότητα της γραφής, ο ρυθμός και το ήπιο πάθος, αλλά και, σπάνια, η έκρηξη του θυμού ή της αδικίας χαρακτηρίζουν το έργο της Σταυρούλας Δημητρίου ως καθρέφτη της ψυχής ενός πολίτη μιας χώρας που χρόνια παλεύει να βρει τον εαυτό της, σαν τον λαό του Διονυσίου Σολωμού: «πάντα ευκολοπίστευτου και πάντα προδομένου».