Πικρά, σκοτεινά νερά

Η δολοφονία μιας νεαρής μητέρας μέσα στο σπίτι της, δίπλα στην κούνια του μωρού της, για λίγες χιλιάδες ευρώ, τα οποία οι ληστές/δολοφόνοι είχαν ήδη αφαιρέσει, είναι αδύνατον να σε αφήσει ασυγκίνητο. Βάζεις τον εαυτό σου στη θέση του θύματος, στη θέση των γονιών της, στη θέση του δεμένου και φιμωμένου συζύγου, αναπαριστάς νοερά τη σκηνή, σαν να βλέπεις τον απαγχονισμένο σκύλο, σαν ν’ ακούς το κλάμα του μωρού. Και ταράζεσαι, φρίττεις, εξεγείρεσαι. Συνέβη και σε εσάς, φαντάζομαι. Ομολογώ ότι συνέβη και σ’ εμένα.

Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς τι σε ένα έγκλημα εκλύει μέσα μας συγκίνηση ή φόβο. Είναι ο μηχανισμός της ταύτισης. Εγκλήματα αφάνταστης βίας, φριχτά, που όμως συμβαίνουν κάπου μακριά, εμπλέκουν ανθρώπους με τους οποίους δεν νιώθουμε ότι μας συνδέουν κοινοτικοί ή πολιτισμικοί δεσμοί, μετά βίας θα έκαναν ένα φρύδι να υψωθεί. Μα όσο ευκολότερα μπορείς να φανταστείς τον εαυτό σου ως μέρος του εγκληματικού σκηνικού, τόσο ισχυρότερη είναι η θυμική αντίδραση. Οσο πιο οικεία σου είναι τα πρόσωπα του δράματος, τόσο περισσότερο νιώθεις ως εάν το έγκλημα παραβίασε τον πυρήνα της δικής σου ύπαρξης.

Κάπως έτσι, το σοκ, η γενικευμένη συγκίνηση, που το φρικτό έγκλημα στα Γλυκά Νερά προκάλεσε, άπλωσε γύρω μας αυτό το γνώριμο, και απολύτως κατανοητό, αταβιστικό ρεύμα που διέτρεξε κάθε είδους δημόσιο διάλογο αυτές τις ημέρες και απαιτούσε ανταπόδοση, τιμωρία, εκδίκηση. «Να τους κρεμάσουν», «να σαπίσουν στη φυλακή», «θανατική ποινή», «τέλος στην επιείκεια, τα ισόβια να εκτείνονται ως το βιολογικό τέλος του ισοβίτη». Κι έπειτα, πάνω στο έδαφος ενός τέτοιου κοινού αισθήματος, ήταν αδύνατον να μη βρεθούν πολιτικοί να το κολακεύσουν. «Να αυστηροποιήσουμε τις ποινές», «να καταργήσουμε τη μερική έκτιση ποινής, την απόλυση στα μισά ή στα τρία πέμπτα του χρόνου της», «τα ισόβια να είναι ισόβια», «ναι, να επαναφέρουμε», οι πιο τολμηροί, «τη θανατική ποινή». Ετσι συμβαίνει συνήθως. Ο Μπόρις Τζόνσον, σε μια δημοσκοπικά δύσκολη στιγμή του, είχε κάνει θόρυβο με μια πρόταση να μετατεθεί το όριο για να εξετάζεται αίτημα υφ’ όρον απόλυσης από τα μισά στα δύο τρίτα της ποινής. Και ο Τραμπ, σε μια αντίστοιχα δύσκολη, πολιτικά, στιγμή του τελευταίου χρόνου του είχε κάνει καμπάνια για τη θανατική ποινή στους εμπόρους ναρκωτικών, όταν μια στατιστική έδειξε μια μεγάλη αύξηση της χρήσης ουσιών και των θανάτων από τη χρήση τους.

Δεν έχει καμιά τύχη η αντιπαράθεση της λογικής στη συγκίνηση. Είναι απέραντη η βιβλιογραφία για έρευνες που αποδεικνύουν ότι η αυστηροποίηση των ποινών, η επιμήκυνση της κράτησης δεν μειώνει την εγκληματικότητα, δεν περιορίζει τους κινδύνους και δεν κάνει ασφαλέστερες τις κοινωνίες. Ενώ αντίθετα κάνει δυσκολότερη τη διαχείριση των φυλακών και μειώνει τις όποιες πιθανότητες επιτυχούς σωφρονισμού. Εχουν επαναληφθεί, από μη ακουόμενους σε συνθήκες συγκίνησης ειδικούς, επιχειρήματα απλά: Πως οι χώρες που έχουν αυστηρότερες και πιο μακρόχρονες ποινές, δεν έχουν χαμηλότερη εγκληματικότητα. Πως οι αμερικανικές Πολιτείες που έχουν καταργήσει τη θανατική ποινή δεν έχουν διαφορετικά ποσοστά ανθρωποκτονιών από τις Πολιτείες που τη διατηρούν και την εφαρμόζουν. Πως αντιθέτως σε χώρες της βόρειας Ευρώπης, ιδίως, όπου η φιλοσοφία του ποινικού και σωφρονιστικού συστήματος είναι επιεικέστερη, τα ποσοστά βαριάς εγκληματικότητας παραμένουν χαμηλά.  Πολλές, επαναλαμβανόμενες μελέτες έχουν τεκμηριώσει πως οι αυστηρότερες ποινές δεν βελτιώνουν την αποτρεπτική δύναμη της ποινής, μπορεί και να την περιορίζουν, ότι τα ποσοστά των αποφυλακισμένων που εγκληματούν ξανά είναι υψηλότερα μεταξύ εκείνων που μένουν περισσότερο στη φυλακή, ότι η οριακή αποτρεπτικότητα των αυστηρών ποινών είναι μύθος. Μια μελέτη στις ΗΠΑ έδειξε ότι το 60% εκείνων που καταδικάζονται σε κάποια ποινή φυλάκισης έχουν ήδη φυλακιστεί στο παρελθόν. Θυμάμαι έναν διάσημο αμερικανό νομικό να εξηγεί πως «να κρατάς κάποιον στη φυλακή κοστίζει 300$ την ημέρα, ή ένταξη σε κοινοτικά προγράμματα σωφρονισμού κοστίζει 23$ την ημέρα – και έχει, στατιστικά, διπλάσια αποτελεσματικότητα». Δεν έχω πρόχειρα τα ελληνικά δεδομένα, στην Αγγλία όμως κυκλοφόρησε πέρυσι μια ενδιαφέρουσα έρευνα  που έδειξε πως όσο τα δικαστήρια επέβαλαν αυστηρότερες ποινές και περισσότερες ποινές ισόβιας κάθειρξης, τόσο αυξανόταν χρόνο με τον χρόνο ο αριθμός εκείνων που καταδικάζονταν: Από 100 τέτοιες καταδίκες το 2000, 250 το 2008 και πάνω από 1.800 το 2018. Οι βαριές ποινές δεν αυξάνουν υποχρεωτικά την εγκληματικότητα, δεν τη μειώνουν όμως. Δεν μας κάνουν περισσότερο ασφαλείς. Κι υπάρχει και το απλούστερο, λογικό επιχείρημα πως κανένας εγκληματίας δεν μετρά πριν από την πράξη του τα χρόνια της ποινής που τον περιμένει, πριν αποφασίσει να εγκληματίσει. Συνήθως δεν σκέφτεται τίποτε – κι αν κάτι τον σπρώχνει είναι η βεβαιότητά του ότι δεν θα συλληφθεί ποτέ. Η βεβαιότητα της σύλληψης είναι ιδίως στις περιπτώσεις βαριάς, υπερτοπικής εγκληματικότητας, όπως αυτή που πιθανότατα συνδέεται με το έγκλημα στα Γλυκά Νερά, το μόνο ισχυρό αποτρεπτικό.

Το καταλαβαίνω. Η λογική και τα επιχειρήματά της δεν έχει μεγάλη τύχη απέναντι στη συγκίνηση ή απέναντι στον πολιτικάντη που θέλει να αρμέξει από τη συγκίνηση των πολλών δημοτικότητα και ψήφους. Μπορούμε όμως να προφυλαχθούμε: Αν βεβαιωθούμε ότι οι αποφάσεις για τις σωφρονιστικές πολιτικές και οι νομοθετικές πρωτοβουλίες, ιδίως για θέματα ποινικού δικαίου, δεν λαμβάνονται ποτέ εν θερμώ, την ώρα που κυριαρχεί η συγκίνηση  και υπό το κράτος της. Και, εδώ που τα λέμε, αυτό δεν ισχύσει μόνον για τα ποινικά και τα σωφρονιστικά θέματα.